عوارض گاز خنده در دندانپزشکی

 خنده در دندانپزشکی! این دو کلمه تا همین چند سال پیش اصلاً در یک جمله جا نمی‌شدند. مخصوصاً برای آن دسته از ما که صدای فرز برایمان آزاردهنده است. اما چند سالی است که واژه‌ای به نام گاز خنده در دندانپزشکی یا نیتروس اکساید حسابی سر زبان‌ها افتاده؛ گازی که وعده می‌دهد دیگر نیازی نیست با مشت‌های گره‌کرده روی صندلی دراز بکشیم.

اما آیا همه چیز به همان خوبی که تبلیغ می‌شود، هست؟ ماجرای عوارض گاز خنده در دندانپزشکی چیست؟ چرا بعضی از پدر و مادرها برای درمان فرزندشان سراغ این روش می‌روند و بعضی دیگر با شنیدن اسم آن، خط بطلان می‌کشند؟

گاز خنده در دندانپزشکی چیست؟ و چرا اسمش خنده است؟

بیایید با یک مثال ساده شروع کنیم. فرض کنید مغز شما یک پنل کنترل بزرگ است با هزاران دکمه برای درد، اضطراب و خوشحالی. گاز خنده (نیتروس اکساید) مثل یک مهربان ماهر، می‌آید و دکمه اضطراب را پایین می‌آورد و دکمه آرامش را بالا می‌برد. نه اینکه شما را بیهوش کند، نه؛ شما کاملاً هوشیار هستید، می‌شنوید، جواب می‌دهید و حتی می‌توانید تلویزیون مطب را نگاه کنید. فقط دیگر آن تنش عضلانی و ترس فلج‌کننده را ندارید.

به همین خاطر به آن گاز خنده می‌گویند؛ زیرا در غلظت‌های پایین، حس سرخوشی و سبکی خفیفی ایجاد می‌کند که شبیه حالتی است که بعد از یک لیوان نوشیدنی الکلی سبک (البته بدون مستی) به شما دست می‌دهد.

از نظر علمی، نیتروس اکساید با آزاد کردن اندورفین‌ها (مسکن‌های طبیعی بدن) و فعال کردن مسیرهای دوپامین، یک آرام‌بخشی سطحی و برگشت‌پذیر ایجاد می‌کند. خیلی زود (حدود ۲ تا ۳ دقیقه بعد از استنشاق) اثر می‌کند و به همان سرعت هم از بدن خارج می‌شود.

کاربرد گاز خنده دندانپزشکی

نکته مهم این است، کاربرد گاز خنده دندانپزشکی فقط مختص به سرگرمی نیست. این گاز یک داروی کاملاً جدی و تحت نظارت است.

وقتی صحبت از مقایسه گاز خنده با بیهوشی کامل به میان می‌آید، خیلی از بیماران فکر می‌کنند این دو مثل هم هستند. در ادامه به جدول مقایسه‌ای زیر توجه کنید.

دکتر ساناز طهمورث پور، دارای یکی از مجهزترین مراکز گاز خنده در دندانپزشکی کودکان اصفهان، استان اصفهان در مطلب مقایسه گاز خنده با بیهوشی کامل  به طور کامل به این موضوع پرداخته‌اند که پیشنهاد می‌کنیم حتما مطالعه فرمایید.

در واقع مقایسه این دو درمان، مثل مقایسه دوچرخه با ماشین مسابقه است. هرکدام جای خود را دارند. برای پر کردن یک دندان یا عصب‌کشی ساده، گاز خنده ممکن است انتخاب منطقی‌تری باشد. اما برای جراحی فک یا کشیدن چند دندان عقل نهفته، بیهوشی کامل امنیت بیشتری دارد. متأسفانه بعضی از مطب‌ها بدون تجهیزات احیا، از گاز خنده برای کارهای سنگین استفاده می‌کنند که اصلاً درست نیست.

موارد منع مصرف؛ چه کسانی هرگز نباید از گاز خنده استفاده کنند؟

اگر فکر می‌کنید گاز خنده برای همه مفید است، سخت در اشتباهید. در ادامه، لیستی از افرادی که مطلقاً نباید از این روش استفاده کنند را آورده‌ایم:

1. سه ماهه اول بارداری: مطالعات حیوانی نشان داده نیتروس اکساید در سه ماهه اول می‌تواند خطر نقص لوله عصبی جنین را افزایش دهد.
2. بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) و فیبروز کیستیک: این بیماران به تغییرات ناگهانی اکسیژن خون حساس هستند.
3. بیمارانی که سابقه اعتیاد به الکل یا مت آمفتامین دارند: اثر گاز در این افراد غیرقابل پیش‌بینی است.
4. کمبود شدید ویتامین B۱۲ یا کم‌خونی مگالوبلاستیک.
5. فشار داخل جمجمه افزایش‌یافته (مثل تومورهای مغزی).

مضرات گاز خنده در دندانپزشکی که کمتر کسی درباره آن حرف می‌زند!

حالا می‌رسیم به بخش اصلی داستان. راستش را بخواهید، بسیاری از کلینیک‌ها فقط روی لبخند و آرامش تمرکز می‌کنند، اما ما به عنوان یک مجله پزشکی مسئول، وظیفه خود می‌دانیم که از عوارض جانبی هم با شما صادقانه حرف بزنیم.

عوارض گاز خنده در کودکان و بزرگسالان را می‌توان به دو دسته کوتاه‌مدت و بلندمدت تقسیم کرد. اگر دندانپزشک شما فوق‌تخصص بیهوشی نیست یا تجهیزات پایش اکسیژن و دفع گازهای اضافی را ندارد، قضیه فرق می‌کند.

۱. عوارض کوتاه‌مدت (همان لحظه و تا چند ساعت بعد)

• تهوع و استفراغ: شایع‌ترین شکایت. حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد بیماران، مخصوصاً اگر با معده پر آمده باشند، بعد از اتمام کار ممکن است احساس دل‌پیچه شدید کنند.
• سرگیجه و سردرد: بعضی افراد بعد از چند دقیقه استنشاق، حس می‌کنند دنیا دور سرشان می‌چرخد. این حالت معمولاً با قطع گاز و دریافت اکسیژن خالص برطرف می‌شود.
• بی‌قراری و کابوس در کودکان: برخلاف تصور، بعضی از کودکان نه تنها آرام نمی‌شوند، بلکه دچار پارادوکس می‌شوند؛ یعنی به جای خنده، گریه و بی‌قراری شدید پیدا می‌کنند.
• بی‌حسی و گزگز انگشتان: این مورد چندان خطرناک نیست اما می‌تواند برای بیمار ناخوشایند باشد.

۲. عوارض نادر اما جدی‌تر

• کمبود ویتامین B۱۲ و آسیب عصبی: در استفاده‌های مکرر و طولانی‌مدت (مثلاً چند جلسه در هفته برای ماه‌ها)، گاز خنده می‌تواند آنزیم وابسته به ویتامین B۱۲ را غیرفعال کند. این مسئله برای افرادی که رژیم گیاهخواری سخت دارند یا کم‌خونی پرنیشیوز دارند، می‌تواند منجر به آسیب نخاعی برگشت‌ناپذیر شود.
• افزایش فشار خون و آریتمی قلبی: در موارد نادر، مخصوصاً اگر بیمار بیماری قلبی زمینه‌ای داشته باشد.

آیا گاز خنده برای دندانپزشکی کودکان زیر ۳ سال ضرر دارد؟

بله، به دلیل نبود مطالعات کافی و تکامل ناقص مغز، اکثر آکادمی‌های معتبر دندانپزشکی کودکان (مثل AAPD) استفاده از آن را برای زیر ۳ سال توصیه نمی‌کنند. گاز خنده در دندانپزشکی کودکان فقط برای بالای ۳ سال و آن هم با احتیاط کامل باید انجام شود.

حال شاید این سوال بزایتان بوجود آید که عوارض گاز خنده در بزرگسالان با کودکان فرق دارد؟ کودکان بیشتر دچار بی‌قراری پارادوکسیکال می‌شوند (حدود ۸ درصد) اما بزرگسالان بیشتر دچار تهوع و سردرد می‌شوند.

جمع‌بندی: خنده بهترین دارو است، اما نه هر خنده‌ای!

گاز خنده در دندانپزشکی یک موهبت است برای میلیون‌ها نفری که از ترس دندانپزشکی، سلامت دهان خود را نابود می‌کنند. اما ابزاری است دو لبه. اگر در یک مرکز مجهز با پرسنل آموزش‌دیده انجام شود، مضرات گاز خنده در دندانپزشکی به حداقل می‌رسد و مزایای آن (کاهش استرس، امکان انجام چندین کار در یک جلسه، بهبودی سریع) بیشتر است.

اما اگر در مطب‌های معمولی و بدون تجهیزات استاندارد به شما پیشنهاد شود، نه تنها فایده‌ای ندارد، بلکه می‌تواند سلامت اعصاب، معده و حتی ترکیب خونی شما را به خطر بیندازد. مخصوصاً برای کودکان، این انتخاب یک تصمیم کاملاً حساس و فردی است که باید با پزشک متخصص بیهوشی کودکان هماهنگ شود.

منبع: سایت دکتر ساناز طهمورث پور، بهترین متخصص دندانپزشکی کودک با بیهوشی در اصفهان