گزارشی تلخ از شکسته شدن قلب صنعت داروی ایران

روزنامه شرق: آخرین حمله‌ای موشکی که به اطراف ساختمان مؤسسه انستیتو پاستور صورت گرفت، مربوط به سوم فروردین است، اما روز پنجشنبه وقتی وزیر امور خارجه در شبکه ایکس شش تصویر از تخریب ساختمان این مؤسسه منتشر کرد، ماجرای آن سر زبان‌ها افتاد.

از نهم اسفند یعنی با شروع اولین حمله موشکی به کشور، تاکنون این مؤسسه سه بار تحت تأثیر حملات دچار آسیب‌های جدی شده است؛ یک بار در نهم اسفند، دومین بار در پانزدهم اسفند و سومین بار در سوم فروردین. آن‌طورکه بررسی‌های میدانی و اظهارات برخی مسئولان نشان می‌دهد این مؤسسه هدف اصلی موشک‌ها نبوده است، اما با توجه به موقعیت جغرافیایی آن و حملات گسترده و پیاپی موشکی به مقرهای مختلف خیابان پاستور تهران، این مؤسسه هم تحت تأثیر سه بار حمله موشکی، آسیب‌های جدی دیده است.

تخلیه خیابان‌ها

تمام خیابان‌های منتهی به خیابان پاستور و به‌طور مشخص انستیتو پاستور ایران‌ بسته است. گیت‌های بتنی و مأموران مسلحی که از این گیت‌ها محافظت می‌کنند تمام منطقه خیابان‌ دوازده فروردین را در دست دارند. برای نزدیک‌شدن به گیت اصلی‌ بیش از ۱۰ دقیقه پیاده‌روی لازم است. مأموران مسلح ایستاده‌اند و اجازه ورود به کسی نمی‌دهند. به گفته اهالی محل و ساکنان، ورود به کوچه‌های مسکونی فقط با در دست داشتن سند خانه، امکان‌پذیر است؛ بنابراین افراد عادی توانایی ورود به منطقه را ندارند. خیابان‌های اطراف و کوچه‌های منتهی هم به‌شدت خلوت است، بعدازظهر سیزدهم فروردین ساعاتی بعد از انتشار تصاویر خرابی‌های مؤسسه، هیچ‌کس در خیابان نیست. حتی یک عابرپیاده دیده نمی‌شود و خانه‌ها هم گویی خالی از سکنه است. نه پنجره‌ای باز است و نه تصویر کسی از پشت شیشه‌ها پیداست. در تمام خیابان تنها یک سوپرمارکت باز است که در تمام این مدت پنج روز تعطیل کرده و مابقی فعال بوده: «همه تخلیه کرده‌‌اند». صاحب مغازه می‌گوید گاز منطقه قطع است و افراد از همان روزهای اول، خانه‌هایشان را ترک کرده‌اند: «از یک کوچه با ۴۰ پلاک، شاید فقط دو تا سه خانواده هنوز در خانه باشند».

در میانه خیابان دوازده فروردین، آسفالت کنده شده و شیشه‌های ساختمان‌های اطراف شکسته؛ وضعیتی که حکایت از حمله موشکی دارد. درست مانند آنچه برای میدان پالیزی رخ داده و در زمین گودالی ایجاد شده بود. مغازه‌دار می‌گوید اینجا موشک اصابت کرده است؛ درست بیخ گوش خانه‌ها و مردم. هرچند چاله پر شده و فقط اثر حمله مانده است. مردانی موتور‌سوار در رفت و آمدند و می‌گویند نمی‌توان وارد محدوده انستیتو پاستور شد مگر با مجوز. صاحب سوپرمارکت هم تأیید می‌کند و می‌گوید ساکنان هم نمی‌توانند برای سرکشی به خانه‌هایشان مراجعه کنند. مغازه او از همان روز اول با هر موشکباران، لرزیده و می‌گوید در این منطقه فقط سنگرشکن اصابت کرده است. با دست به انتهای خیابان اشاره می‌کند و آدرس می‌دهد. یکی از اهالی وارد مغازه می‌شود. خانه برادرش دقیقا در یکی از کوچه‌های منتهی به مؤسسه انستیتو پاستور است. او می‌گوید یک ساختمان سه‌طبقه کاملا تخریب شده و آنها یک ماه است بی‌خانه شده‌اند.

شلیک مستقیم بوده

از آنجا تا خیابان اصلی راه زیادی نیست اما مأموران اجازه ورود نمی‌دهند. آنها می‌گویند آخرین حمله موشکی سوم فروردین اتفاق افتاده اما از آنجایی که همان روز تصاویر تخریب‌ها منتشر شده، همه تصور کرده‌اند که دقیقا همان روز یعنی سیزدهم فروردین‌ماه این مؤسسه تخریب شده است. البته مأموران این را هم گفتند که این مؤسسه مستقیم مورد حمله قرار نگرفته است. خیابان کناری گیت جدی‌تری دارد. سه نفر با اسلحه ایستاده‌اند و در نهایت یکی از آنها با خبرنگار برای رفتن به محدوده مؤسسه همراه می‌شود. از دور تصویر واضحی پیدا نیست. خیابان اصلی با مأموران مسلح دیگری بسته شده و ماشین سنگینی هم در ابتدای مسیر قرار گرفته است. آن طرف گیت تخریب‌ها بسیار است. از دور محوطه انستیتو پاستور پیداست. دیوارهایش فروریخته اما امکان ورود یا تصویربرداری وجود ندارد. یکی از مأموران می‌گوید دیوارهای این مؤسسه ریخته است اما تخریب کامل صورت نگرفته؛ اما حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت، به «شرق» می‌گوید حمله مستقیم بود و به دلیل آسیب‌های بالا، فعالیت مؤسسه متوقف شده است: «چه کسی گفته که اصابت مستقیم نبوده، کاملا مستقیم بوده است. انستیتو پاستور در محدوده ساختما‌ن‌های دولتی قرار داشت و سه بار مورد اصابت موشک قرار گرفت؛ دو بار در اسفند‌ و یک بار در فروردین‌. بخش‌های مالاریا، بانک سلولی، بخش تحقیقات بالینی و بیوتکنولوژی و حتی بخش‌های پشتیبانی مانند فناوری اطلاعات و فنی مهندسی، دبیرخانه شبکه کشوری تحقیقاتی، تأسیسات و ابنیه اداری و مالی همه تخریب شده‌اند و نیاز به بازسازی دارند». بر اساس اعلام او، این مؤسسه ۲۳ هزار مترمربع است و آزمایشگاه مرجع کشوری، سه آزمایشگاه همکار و هشت آزمایشگاه بهداشتی داشت، سه بانک زیستی هم در آن مستقر بود، البته اینها به‌طورکامل تخریب نشده‌اند، بلکه آسیب دیده‌اند. او ادامه می‌دهد: «این مؤسسه ۱۱۰ عضو هیئت علمی فعال و ۴۰۰ کارشناس و ۸۰۰ دانشجوی دوره‌های تخصصی داشت». بر اساس آنچه سخنگوی وزارت بهداشت اعلام می‌کند، مؤسسه تا زمانی که وضعیت ثبات ایجاد نشود، نمی‌تواند فعالیت داشته باشد؛ مؤسسه‌ای که به گفته او، کاربرد بین‌المللی دارد: «انستیتو پاستور به‌عنوان عضو شبکه بین‌المللی پاستور است که هم تولید واکسن داشت هم تولید دارو و هم آموزش. با تخریب صورت‌گرفته اختلالاتی ایجاد شده و مدتی زمان می‌برد تا شرایط به حالت عادی برگردد. البته در حال حاضر مأموریت‌های این مؤسسه به حوزه‌های دیگر در شهرهای مختلف منتقل شده تا در تولیدات و انتقال آموزش، مشکلی ایجاد نشود». بر اساس اعلام کرمانپور، این حمله درست مانند حمله به بیمارستان یا حتی بدتر از آن است؛ چراکه وقتی به یک بیمارستان حمله می‌شود درمان داخلی مختل می‌شود، اما تخریب این مؤسسه به سلامت جهانی لطمه می‌زند: «انستیتو پاستور جزء معدود مؤسساتی است که بیش از یک قرن فعالیت داشته، یعنی زمانی که خیلی از مؤسسه‌های علمی در دنیا وجود نداشتند، این مؤسسه افتتاح شده که البته با کمک‌های خارجی بوده و حالا هم از همان گروه‌ها با واکنش‌هایی مواجه شده است. انستیتو پاستور یکی از مؤسسه‌های بین‌المللی است و در آن فقط برای داخل، دارو و واکسن تولید نمی‌شد بلکه برخی از داروها با همکاری سازمان بهداشت جهانی تولید و توزیع می‌شد، بنابراین به سلامت جهانی شلیک شده و تأثیرات جهانی دارد. خیلی از دانشگاهی‌ها از این اتفاق متأثر شده‌اند».

در سه حادثه رخ‌داده، به هیچ‌یک از کارکنان آسیبی وارد نشده و از همان نهم اسفند فعالیت این مرکز متوقف شده است: «این حملات تلفاتی نداشته چون هنوز ساعت اداری شروع نشده بود، در غیر این صورت، قطعا تلفات انسانی داشت». او درباره اینکه گفته شد این مؤسسه در زمینه سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی فعالیت می‌کرده توضیح می‌دهد: «تولید این سلاح‌ها در دنیا از سوی مؤسسات علمی صورت نمی‌گیرد، بلکه مؤسسات نظامی خودشان این کار را انجام می‌دهند. انستیتو پاستور یک مؤسسه علمی جهانی است و نظارت‌های جهانی داشته؛ بنابراین نمی‌توانست چنین اقداماتی در آن صورت بگیرد». در همین حال اما هشدارهایی درباره غبارهای آلوده ناشی از تخریب این مؤسسه به نقل از ستاد مدیریت بحران منتشر شد که در آن تأکید شده بود که به دلیل تخریب برخی از آزمایشگاه‌ها تردد در خیابان‌های منتهی به این مرکز باید با استفاده از ماسک‌های فیلتردار انجام شود تا از استنشاق گرد‌و‌غبار احتمالی آلوده جلوگیری کند. اما کرمانپور می‌گوید مواد خاص این مؤسسه با توجه به پیش‌بینی حملات، در مکان‌های خاصی نگهداری می‌شد، بنابراین مشکلی از نظر انتشار آلودگی وجود ندارد. از سوی دیگر با همان اولین انفجار به دلیل شدت حرارت، هر میکروب یا ویروسی هم وجود داشته باشد از بین می‌رود. در این میان بیانیه مشترکی از سوی مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت و انستیتو پاستور منتشر شد که تأکید کرد هیچ تهدید میکروبی و شیمیایی پس از حملات به انستیتو پاستور وجود ندارد. در این بیانیه همچنین آمده که نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد هیچ‌گونه تهدید میکروبی یا شیمیایی متوجه محیط اطراف، کارکنان و جامعه نبوده و شرایط از نظر سلامت عمومی در وضعیت ایمن قرار دارد.

با انتشار تصاویر تخریب این مؤسسه، رئیس انستیتو پاستور ایران اعلام کرد که ساختمان‌های مختلفی از انستیتو پاستور ایران مانند بخش‌های مالاریا، بانک سلولی، تحقیقات بالینی، بیوتکنولوژی و یک‌سری از بخش‌های پشتیبان مانند دفتر فناوری‌های اطلاعاتی و دفتر فنی مهندسی تخریب شده است. احسان مصطفوی تأکید کرد که موج این حملات در حدی بوده که سایر ساختمان‌ها و تجهیزات انستیتو پاستور ایران نیز آسیب بسیار جدی دیده و عملا شرایط کار و فعالیت را در ساختمان مرکزی غیرممکن کرده است: «مجموعه آسیب‌دیده در ۲۳ هزار مترمربع شامل ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری، سه آزمایشگاه همکار مرجع، هشت آزمایشگاه بهداشتی، ۲۳ بخش تحقیقاتی، دو مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت، سه بانک زیستی، سه دبیرخانه شبکه‌های تحقیقاتی، سه مرکز تحقیقاتی، یک واحد واکسیناسیون و یک آزمایشگاه مورد تأیید سازمان غذا و دارو است». بر اساس اعلام او، انستیتو پاستور ایران به عنوان یک مرکز استراتژیک به‌خصوص در حوزه‌های تشخیصی و تولیدی برای کشور بسیار مهم است. آسیب‌هایی که به مراکز درمانی و بهداشتی وارد می‌شود نقض کنوانسیون‌های بین‌المللی است. در این میان مهدی روحانی، مدیر روابط عمومی مؤسسه انستیتوپاستور ایران هم به «شرق» تأکید کرد که ساختمان انستیتو پاستور به‌طور مستقیم مورد حمله قرار نگرفته بلکه تحت تأثیر ساختمان‌های اطراف تخریب شده است. بر اساس اعلام او، تمام خدمات تشخیصی و تولیدی و خدماتی که نیاز به پایش در کشور داشته با انتقال وسایل و تجهیزات آزمایشگاهی به پایگاه تجریش، آمل و کرج در حال انجام است. بنا به گفته روحانی، حدود 8 تا ۹ اتاق این مرکز تخریب شده و در و پنجره‌های بسیاری شکسته است. میزان خسارت واردشده هم به مراجع مربوطه اعلام شده است.

پس از پیام وزیر امور خارجه ایران در شبکه ایکس و انتشار تصاویر تخریب این مؤسسه، واکنش‌های جهانی آغاز شد. از‌جمله آنها، واکنش دبیر‌کل سازمان جهانی بهداشت در شبکه ایکس بود: «این مؤسسه در سال ۱۹۲۰ تأسیس شده و بیش از یک قرن در حوزه‌های مختلف پژوهش‌های پزشکی فعالیت داشته است. این نهاد نقش مهمی در حفاظت و ارتقای سلامت عمومی، از‌جمله در شرایط اضطراری، ایفا می‌کند. دو بخش از این مؤسسه نیز به‌عنوان مراکز همکار با سازمان جهانی بهداشت (WHO) فعالیت داشته‌اند». البته او در پیامش نوشت که سازمان جهانی بهداشت از اول مارس تاکنون بیش از ۲۰ حمله به نظام سلامت ایران را تأیید کرده که منجر به جان‌باختن حداقل ۹ نفر شده است.

انستیتو پاستور یکی از معتبرترین نهادهای علمی و بهداشتی در جهان است که ریشه در تلاش‌های لویی پاستور برای مبارزه با بیماری‌های واگیردار دارد. انستیتو پاستور ایران در سال ۱۲۹۹ (۱۹۲۰ میلادی) تأسیس شد و یکی از قدیمی‌ترین مراکز تحقیقاتی و تولیدی در منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود. تأسیس این مرکز در پی نیاز مبرم ایران به مقابله با بیماری‌های واگیردار و واکسیناسیون عمومی صورت گرفت. این مؤسسه در زمینه شناسایی و کنترل بیماری‌های بومی و نوپدید مانند طاعون، تولارمی، تب خونریزی‌دهنده کریمه-کنگو و به‌تازگی کووید ۱۹ فعالیت گسترده‌ای دارد. انستیتو پاستور ایران تولیدکننده اصلی واکسن‌هایی نظیر ب‌ث‌ژ (BCG) و هپاتیت ب در کشور است. همچنین این مؤسسه در تولید کیت‌های تشخیصی و داروهای نوترکیب فعالیت می‌کند. این نهاد به عنوان یک مرکز آموزشی، نقش مهمی در تربیت متخصصان حوزه ویروس‌شناسی، باکتری‌شناسی و بیوتکنولوژی ایفا می‌کند. بسیاری از آزمایشگاه‌های این مؤسسه به‌عنوان آزمایشگاه مرجع کشوری و همکاری‌کننده با سازمان جهانی بهداشت (WHO) شناخته می‌شوند.