روند رشد در نوزادان، آنچه باید بدانید

بسیاری از بیماری‌های مزمن در سنین بزرگسالی، از تغذیه اشتباه دوران کودکی سرچشمه می‌‌‌گیرد‌‌؛ چاقی‌‌، بیماری‌های گوارشی‌‌، برخی حساسیت‌ها‌‌، گرفتگی زودرس و پیشرفته سرخرگ‌ها‌‌ و برخی سرطان‌ها از این قبیل بیماری‌ها هستند‌‌. بنابراین هرچه سن فرد کمتر و مرحله رشد او سریع‌تر باشد‌‌، به مراقبت‌های تغذیه‌‌ای بیشتری نیاز دارد‌‌.

به عنوان مثال سوء‌تغذیه در سنین کمتر از ۱۸ ماهگی‌‌، علاوه بر اختلال رشد‌‌، عوارض غیر قابل برگشتی بر سیستم اعصاب مرکزی و بهره هوشی فرد ایجاد می‌‌‌کند‌‌. از سوی دیگر عادات غذایی هر فرد از زمان کودکی شکل می‌‌‌گیرد و با ایجاد عادات مناسب غذایی از سنین پائین‌‌، تا حد زیادی می‌‌‌توان به دستیابی به یک تغذیه صحیح و بهداشتی تا دوران بزرگسالی کمک کرد‌‌.

تغذیه مناسب در پیشبرد رشد و تکامل طبیعی کودکان نقش اصلی را دارد‌‌. شیرخواران و کودکان با رشد سریع‌شان نیازهای خاصی به مواد غذایی اصلی از قبیل پروتئین‌‌، چربی و کربوهیدرات‌ها و ریزمغذی‌ها مثل ویتامین‌ها و مواد معدنی دارند‌‌. کمبود و یا مصرف بیش از حد مواد غذایی مشکلات شایعی در میان شیرخواران و کودکان آمریکایی می‌‌‌باشد که به ترتیب آنمی فقر آهن و چاقی دوران کودکی موید این موضوع می‌باشد‌‌.

نوزادان سالم که خوب تغذیه شده‌اند‌‌، انرژی کافی برای پاسخ‌دهی و یادگیری از محرک‌های اطراف خود را داشته و ارتباط بهتری با والدین و اطرافیان خود برقرار می‌کنند. بنابراین با توجه به اینکه اولین هدف تغذیه در اولین سال زندگی کودک دستیابی به حداکثر رشد مطلوب و دومین هدف دستیابی به مهارت‌های حرکتی و عادات صحیح غذایی است‌‌، در ادامه نکات مهم در تغذیه دوران نوزادی بیان شده است.

رشد بدن
تغذیه در رشد و تغییر ترکیب بدن نقش اصلی را ایفا می‌‌‌کند‌‌. رشد و تکامل از هنگام لقاح آغاز و در پایان بلوغ خاتمه می‌‌‌یابد‌‌. رشد قبل از تولد بخشی از یک روند تکاملی و ژنتیکی مداوم می‌‌‌باشد که به وسیله متغیرهای مادری تعدیل می‌‌‌شود‌‌، در طی رشد پس از تولد این روند وابستگی بیشتری به خانواده‌‌، عوامل اجتماعی‌‌، اقتصادی و محیطی دارد.

طول مدت بارداری‌‌، وزن مادر قبل از بارداری و میزان افزایش وزن او در طول بارداری‌‌، تعیین کننده وزن هنگام تولد نوزاد می‌باشد در حالیکه همان‌طور که گفته شد بعد از تولد، رشد نوزاد تحت تاثیر ژنتیک و چگونگی تغذیه اوست‌‌. سرعت (میزان تغییر) افزایش جثه و قد در هفته سی‌ودوم حاملگی بیشتر از دوران بعد از تولد می‌‌‌باشد‌‌.

رشد طولی انعکاسی از رشد سر‌‌، تنه و استخوان‌های دراز پا می‌‌‌باشد. اندازه سر بعد از هفته بیست و هشتم حاملگی با بیشترین سرعت خود افزایش می‌‌‌یابد و قبل از دو تا سه سالگی آهسته می‌‌‌شود‌‌. تنه در طی همان زمان افزایش و رشد می‌‌‌یابد ولی از دو سالگی تا بلوغ با سرعتی آهسته‌تر به رشد طولی خود ادامه می‌‌‌دهد‌‌. پاها در طی دوران 14 هفته آخر حاملگی تا 6 ماه اول پس از تولد بیشترین سرعت رشد خود را دارا می‌‌‌باشد (18 سانتیمتر در سال ). رشد طولی و حجمی هر یک در اثر سوء تغذیه کاهش می‌‌‌یابد ولی در اثر چاقی به طور همزمان افزایش پیدا می‌‌‌کنند.

ترکیب بدن
اندازه‌‌گیری قد و وزن تنها تخمینی‌خام از ترکیب بدن را به دست می‌‌‌دهد. وزن اعضا همراه با رشد افزایش می‌یابد‌‌، بعضی از اعضا بخش کمتری از توده بدن را تشکیل می‌‌‌دهند‌‌، در حالی که درصدی از حجم بدن که از عضله و بافت چربی تشکیل یافته افزایش می‌‌‌یابد‌‌. چربی مختصری در دوران اولیه تکامل جنینی در بدن ذخیره می‌‌‌شود‌‌، در صورتی که در طی سه ماه آخر حاملگی تجمع چربی سرعت می‌‌‌یابد‌‌.

بدن نوزاد رسیده دارای تقریبا ۲۰ تا ۲۵درصد بافت چربی می‌‌‌باشد که ۸۰درصد آن در نسج زیر جلدی و ۲۰درصد در احشاء قرار دارند‌‌. پس از دوران اولیه شیرخواری میزان چربی به ۱۵درصد کاهش می‌‌‌یابد تا آنکه در طی رشد و دوران بلوغ افزایش می‌‌‌یابد‌‌. جذب چربی در نوزادان متغیر است‌‌. چربی شیر انسان به خوبی جذب می‌شود ولی جذب چربی کره به سختی انجام می‌گیرد، ترکیبات چربی در شیرخشک‌های تجاری نیز به خوبی جذب می‌شود‌‌.

عضله اسکلتی بیشترین نسج بدن می‌‌‌باشد که در دوران جنینی ۲۵درصد حجم بدن را تشکیل می‌‌‌دهد و در بالغین به ۴۵درصد افزایش می‌‌‌یابد‌‌. سرعت افزایش بین زمان تولد و ۵ سالگی در بیشترین حد خود می‌‌‌باشد و در هنگام بلوغ در پسرها کمی بیشتر افزایش می‌‌‌یابد‌‌.

رشد سیستم‌های مختلف بدن
سیستم‌های مختلف بدن در زمان‌ها و با سرعت‌های متفاوت رشد و تکامل می‌‌‌یابند. 75درصد رشد مغزی تا 3 سالگی و 90درصد آن تا 7 سالگی تکمیل می‌‌‌شود‌‌، دستگاه تولید مثلی تا هنگام بلوغ رشد مختصری دارد‌‌. تاثیر سوء‌تغذیه بر رشد و تکامل به مرحله تکاملی بستگی دارد‌‌. از آنجا که مغز در مراحل ابتدایی تکامل می‌‌‌یابد لذا از اثرات سوء‌تغذیه در اواخر دوران کودکی نسبتا در امان است‌‌.

کلیه‌های نوزاد از نظرفیزیولوژیکی نارس بوده ولی اندزه و قابلیت تغلیظ آن در هفته‌های اول زندگی افزایش می‌یابد‌‌. وزن کلیه در 6 ماهگی 2 برابر شده و تا یک سالگی به 3 برابر وزن زمان تولد می‌‌‌رسد. گلومرول‌های کلیه در ابتدای تولد نسبت به سایر زمان‌ها‌‌، توسط لایه ضخیم‌تری از سلول‌ها پوشانیده شده‌‌، که نشان می‌دهد نسبت تصفیه گلومرولی در طی 9 ماه اول زندگی کمتر از میزان آن در دوران کودکی و بزرگسالی است‌‌.

اکثر نوزادان تا 6 هفتگی می‌‌‌توانند ادرار را در حد بزرگسالان تغلیظ کنند. عملکرد کلیوی در نوزادان تازه متولد شده به‌ندرت ایجاد مشکل می‌‌‌کند ولی برای آنهایی که دچار اسهال می‌‌‌شوند یا از شیرخشک غلیظ استفاده می‌‌‌کنند‌‌، ممکن است مشکل‌ساز باشد. بدن جنین 95درصد آب دارد که در هفته بیست و هشتم حاملگی به 80درصد کاهش می‌‌‌یابد. طی سه ماهه سوم‌‌، هنگامی که چربی به‌طور قابل ملاحظه‌‌ای تجمع می‌‌‌یابد‌‌، میزان آب بدن به 72درصد می‌‌‌رسد‌‌.

طی دوران جنینی میزان مایع خارج سلولی بسیار بیشتر از مایع داخل سلولی می‌‌‌باشد‌‌. قبل از 6 ماهگی (پس از تولد) مایع داخل سلولی افزایش و مایع خارج سلولی کاهش می‌‌‌یابد بطوری که میزان هر دو مساوی می‌‌‌شود‌‌. حجم نسبتا زیاد مایع خارج سلولی در شیرخواران کم سن‌و‌سال منجر به آسیب‌پذیری آنها در اثر از دست دادن غیر طبیعی مایع در طی بیماری می‌‌‌گردد‌‌. نوزادان در حدود 6درصد وزن خود را در چند روز اول پس از تولد از دست می‌دهند، اما در روز هفتم تا دهم پس از تولد‌‌، وزن آنها به وزن هنگام تولد برمی‌گردد.

روند رشد
همانگونه که می‌‌‌دانیم در سنین پائین‌تر‌‌، روند رشد سریع‌تر است‌‌، به نحوی که در چند ماه اول عمررشد بسیار سریعی در قد‌‌، وزن و دور سر وجود دارد. معمولا پس از ۴ الی ۶ ماه وزن شیرخوار دو برابر شده و در سال اول عمر، کودک به وزنی حدود سه برابر وزن موقع تولد می‌‌‌رسد‌‌، در سال دوم عمر دیگر چنین رشد سریعی وجود ندارد و وزن کودک فقط حدود ۵/۲ کیلوگرم اضافه می‌‌‌شود.

قد کودک در یکسالگی ۵۰درصد افزایش می‌یابد و در ۴ سالگی دو برابر می‌شود. در سال‌های سوم، چهارم و پنجم عمر‌‌، افزایش وزن و قد نسبتا ثابت بوده و سالیانه حدود ۲ کیلو گرم افزایش در وزن و ۶ تا ۸ سانتیمتر افزایش در قد وجود دارد. ظرفیت معده نوزادان از ۲۰-۱۰ میلی‌لیتر در زمان تولد به ۲۰۰ میلی‌لیتر در یکسالگی می‌‌‌رسد که به آنان کمک می‌‌‌کند تا با افزایش سن‌‌، در هر وعده حجم غذای بیشتری با فاصله‌های طولانی‌ترمصرف کنند‌‌.

در هفته‌های اول زندگی‌‌، اسیدیته معده کاهش یافته و در ماه‌های اول کمتر از شیرخواران بزرگ‌تر و بزرگسالان باقی می‌‌‌ماند. همچنین میزان تخلیه معده نیز نسبتا کم بوده و بستگی به اندازه و ترکیب غذا دارد. با وجود اینکه ترشح پپسین در سه ماهه اول زندگی کم است، این یک عامل محدود کننده برای هضم پروتئین نمی‌باشد. فعالیت تریپسین و انتروکیناز در مایعات دوازدهه نیز در نوزادان کمتر از کودکان بزرگتر است‌‌، ولی فعالیت آنزیمی برای هضم پروتئین شیری که نوزادان به طور معمول استفاده می‌‌‌کنند کافی است‌‌.

ارزیابی تغذیه
ارزیابی تغذیه مادران باردار‌‌، نوزادان و شیرخواران فرصتی را فراهم می‌‌‌آورد که بتوان اشکالات احتمالی تغذیه را از اوایل عمر شناسایی و آن را برطرف ساخت‌‌. سوابق تغذیه‌‌ای باید دربرگیرنده تمام مراحل باشد. آیا عادات غذایی مادر باردار از ابتدای حاملگی تغییر کرده است؟

آیا مادر باردار از همه گروه‌های غذایی استفاده می‌‌‌کند؟ آیا بلافاصله پس از زایمان‌‌، شیردهی شروع شده است؟ آیا تغذیه انحصاری با شیر مادر در ماه‌های اول رعایت شده است؟

در مادران شیرده‌‌، عادات غذایی‌‌، نوع فعالیت و بیماری‌های آنان در طول دوره شیردهی دارای اهمیت است. آیا مادر شیرده در طول دوران شیردهی از تغذیه مناسب برخوردار بوده است‌‌. برای ارزیابی تغذیه شیرخواران باید بررسی شود که آیا در ماه‌های اول به طور انحصاری از شیر مادر استفاده می‌‌‌کرده‌‌اند؟ آیا زمان شروع غذای کمکی مناسب بوده است‌‌؟ آیا تهیه غذای کمکی بر اساس اصول صحیح بوده است‌‌؟ آیا مواد غذایی کافی در غذای آنان وجود داشته است؟

در مورد نوزادان و شیرخواران‌‌، اندازه‌گیری دقیق وزن‌‌، دور سر و قد در مقایسه با اندازه‌گیری‌های قبلی بسیار اهمیت دارد و با استفاده از منحنی رشد‌‌، می‌‌‌توان هر نوع انحرافی از رشد طبیعی را مشخص ساخت.

نیازهای تغذیه‌ای
نیازهای تغذیه‌ای نوزادان، میزان رشد‌‌، انرژی صرف شده در فعالیت‌های بدنی‌‌، نیازهای متابولیکی پایه و تداخل مواد مغذی مصرف شده را منعکس می‌‌‌کند. در مطالعات تعادل (Balance studies)‌‌، برای دریافت تعدادکمی از مواد مغذی حداقل سطح قابل قبول تعریف شده‌‌، اما در مورد بیشتر مواد مغذی مقدار دریافت توصیه شده از دریافت معمول نوزادان تغذیه شده با شیر مادر گرفته شده است.