زردی نوزاد از علل تا روش‌های درمان

زردی نوزاد چیست؟

زردی نوزاد به علت افزایش ماده‌ای به نام بیلی‌روبین در خون رخ می‌دهد. بیلی‌روبین حاصل تجزیه گلبول‌های قرمز خون است. کبد نوزاد در روزهای اول تولد هنوز به طور کامل تکامل نیافته و نمی‌تواند بیلی‌روبین را به‌خوبی دفع کند، بنابراین این ماده در خون تجمع یافته و باعث زرد شدن پوست و چشم‌ها می‌شود.

علل زردی نوزاد

مهم‌ترین علل زردی نوزاد عبارت‌اند از:

• نارس بودن کبد نوزاد (شایع‌ترین علت)
• تولد نارس (نوزاد نارس)
• ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد (مانند Rh یا ABO)
• شیردهی ناکافی در روزهای اول تولد
• عفونت‌ها یا بیماری‌های مادرزادی
• تجزیه بیش از حد گلبول‌های قرمز

علائم زردی نوزاد

علائم زردی معمولاً از صورت شروع شده و به سمت قفسه سینه، شکم، دست‌ها و پاها گسترش می‌یابد. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها
• خواب‌آلودگی بیش از حد
• ضعف در مکیدن شیر
• گریه غیرطبیعی یا بی‌قراری
• در موارد شدید: بی‌حالی شدید یا تشنج

انواع زردی نوزاد

زردی نوزاد به چند نوع تقسیم می‌شود:

• زردی فیزیولوژیک: شایع‌ترین نوع که معمولاً پس از چند روز خودبه‌خود برطرف می‌شود

به نقل از mayoclinic.org

A newborn’s immature liver often can't remove bilirubin quickly enough. This causes a buildup of bilirubin. Jaundice caused by these typical newborn conditions is called physiologic jaundice, and it typically appears on the second or third day of life.Sha

کبد نابالغ نوزاد اغلب نمی‌تواند بیلی‌روبین را به سرعت کافی دفع کند. این باعث تجمع بیلی‌روبین می‌شود. زردی ناشی از این شرایط معمول نوزاد، زردی فیزیولوژیک نامیده می‌شود و معمولاً در روز دوم یا سوم زندگی ظاهر می‌شود.

• زردی ناشی از شیر مادر: ممکن است به علت کم بودن دریافت شیر در روزهای اول رخ دهد.
• زردی پاتولوژیک: زردی شدید یا زودرس که نیاز به بررسی و درمان فوری دارد.

تشخیص زردی نوزاد

تشخیص زردی از طریق معاینه بالینی و اندازه‌گیری سطح بیلی‌روبین خون انجام می‌شود. امروزه از دستگاه‌های مخصوص اندازه‌گیری بیلی‌روبین از روی پوست نیز استفاده می‌شود.

درمان زردی نوزاد

بسته به شدت بیماری، درمان اتخاذ شده متفاوت است:

شیردهی مکرر و کافی

اولین خط درمانی زردی نوزاد افزایش شیردهی است. درمان زردی نوزاد با شیردهی عمدتاً بر افزایش دفع بیلی‌روبین از طریق مدفوع متمرکز است؛ شیر مادر، به ویژه آغوز (شیر اول)، یک ملین طبیعی است که به تحریک روده نوزاد کمک می‌کند و باعث دفع سریع‌تر بیلی‌روبین از طریق مدفوع می‌شود. در زردی فیزیولوژیک شایع نوزادان، افزایش دفعات شیردهی (معمولاً ۸ تا ۱۲ بار در ۲۴ ساعت) و اطمینان از دریافت کافی شیر توسط نوزاد، بهترین و ایمن‌ترین روش درمانی است؛ چرا که این اقدام نه تنها از کم‌آبی بدن جلوگیری می‌کند، بلکه با تحریک بیشتر روده‌ها، دفع بیلی‌روبین را تسریع کرده و از افزایش سطح آن جلوگیری می‌کند.

بیشتر بخوانید: درمان شیر نخوردن نوزاد در طب اسلامی

شیر خشک یا شیر مادر کدام برای درمان زردی بهتر است؟

شیردهی با شیر مادر و شیر خشک در نحوه تأثیرگذاری بر درمان زردی تفاوت‌هایی دارند، هرچند هر دو می‌توانند به تغذیه نوزاد کمک کنند؛ شیر مادر، به ویژه در ساعات اولیه پس از تولد، دارای خواص منحصربه‌فردی است که آنزیم‌های موجود در آن به عبور سریع‌تر بیلی‌روبین از روده کمک کرده و خاصیت ملین طبیعی آن باعث دفع سریع‌تر بیلی‌روبین از طریق مدفوع می‌شود که در کاهش زردی فیزیولوژیک بسیار موثر است. در مقابل، اگرچه شیر خشک نیز مواد مغذی لازم را تامین می‌کند، اما ممکن است به اندازه شیر مادر در تحریک دفع و کاهش سطح بیلی‌روبین موثر نباشد و در مواردی که زردی شدید باشد، پزشکان ممکن است به طور موقت شیردهی را کاهش داده و از شیر خشک مکمل یا در موارد شدیدتر، فتوتراپی (نور درمانی) استفاده کنند تا سطح بیلی‌روبین پیش از آنکه خطرناک شود، کاهش یابد.

فتوتراپی (نوردرمانی)، شایع‌ترین روش درمان

درمان زردی نوزاد با استفاده از نور درمانی (فتوتراپی) یک روش استاندارد و غیرتهاجمی است که بر پایه تبدیل بیلی‌روبین غیرمستقیم (که محلول در چربی بوده و برای بدن سمی است) به ایزومرهای محلول در آب (قابل دفع از طریق ادرار و مدفوع) از طریق تابش نور با طول موج خاص انجام می‌شود. این روش معمولاً با قرار دادن نوزاد لخت (فقط با پوشک برای حفظ حریم خصوصی) زیر لامپ‌های مخصوص فلورسنت یا LED با انتشار نور در ناحیه آبی-سبز (حدود ۴۵۰ تا ۴۸۰ نانومتر) صورت می‌گیرد؛ شدت نور تابشی بسیار مهم است و باید تا حد امکان سطح پوست نوزاد را پوشش دهد تا اثربخشی به حداکثر برسد، و در طول درمان، وضعیت نوزاد باید به طور منظم (هر چند ساعت یکبار) تغییر داده شود تا تمام بدن در معرض نور قرار گیرد و در فواصل زمانی کوتاه برای شیردهی یا تعویض پوشک از زیر نور خارج می‌شود.

مدت زمان لازم برای فتوتراپی به شدت زردی (غلظت بیلی‌روبین در خون)، سن نوزاد، و علت زمینه‌ای زردی بستگی دارد؛ برای زردی خفیف تا متوسط، ممکن است تنها چند ساعت تا یک روز کافی باشد، اما در موارد شدیدتر، درمان ممکن است به صورت پیوسته برای چند روز یا به صورت متناوب در طول شبانه‌روز ادامه یابد تا زمانی که سطح بیلی‌روبین به زیر آستانه خطرناک برسد و این روند همیشه باید تحت نظارت دقیق پزشک و با اندازه‌گیری‌های مکرر سطح بیلی‌روبین خون انجام شود.

بیشتر بخوانید: علت زرد شدن زبان

تعویض خون (به‌ندرت)

تعویض خون (Exchange Transfusion) یک روش درمانی برای زردی نوزاد است که به عنوان آخرین و اورژانسی‌ترین راهکار در مواردی که فتوتراپی (نور درمانی) و سایر مداخلات مؤثر نبوده‌اند یا زمانی که سطح بیلی‌روبین بسیار بالا رفته و خطر آسیب دائمی به مغز (هسته زردی یا کرنیکتروس) وجود دارد، مورد استفاده قرار می‌گیرد. این فرآیند شامل تعویض تدریجی و مرحله به مرحله خون نوزاد با خون اهدایی سالم (که از نظر گروه خونی و Rh سازگار است) است؛ در طی این عمل، خون نوزاد که حاوی بیلی‌روبین و آنتی‌بادی‌های مضر (در مواردی مانند ناسازگاری شدید گروه خونی یا Rh) است، به آرامی خارج شده و با خون تازه جایگزین می‌شود تا سطح بیلی‌روبین به سرعت کاهش یابد و همچنین آنتی‌بادی‌های مخرب از گردش خون نوزاد حذف شوند.

تعویض خون یک عمل پیچیده و نیازمند نظارت دقیق در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) است و عوارض احتمالی مانند تغییرات الکترولیت‌ها، مشکلات انعقادی یا عفونت را به همراه دارد، بنابراین تنها زمانی اجرا می‌شود که خطر ناشی از بیلی‌روبین بسیار بالا، از خطرات احتمالی خود این پروسیجر فراتر رود.

آیا درمان‌های طب سنتی برای زردی نوزاد خطرناک است؟

بله، بسیاری از درمان‌های طب سنتی برای زردی نوزاد می‌توانند خطرناک باشند، چون نوزاد سیستم بدنی بسیار حساسی دارد و مصرف دمنوش‌ها، عرقیات گیاهی، شیرخشت، ترنجبین یا دادن هر ماده‌ای غیر از شیر مادر می‌تواند باعث کم‌آبی، اسهال، افت قند، تشدید زردی یا تأخیر در درمان اصلی شود. مشکل مهم این است که این روش‌ها ممکن است باعث شود والدین مراجعه به‌موقع به پزشک را به تأخیر بیندازند، در حالی که زردی شدید نیاز به درمان علمی مثل فتوتراپی دارد و تأخیر می‌تواند به مغز نوزاد آسیب بزند. بنابراین درمان زردی نوزاد باید فقط زیر نظر پزشک انجام شود و استفاده از روش‌های سنتی بدون تأیید پزشک توصیه نمی‌شود.

برای درمان زردی نوزاد مادر چه بخورد؟

برای کمک به کاهش زردی نوزاد، تغذیه مادر باید مقوی، متعادل و کمک‌کننده به افزایش کیفیت و حجم شیر باشد، زیرا دفع بیلی‌روبین نوزاد تا حد زیادی از طریق دفع مدفوع و با تغذیه مکرر انجام می‌شود. مادر بهتر است مایعات کافی بنوشد و از غذاهایی مانند سوپ‌های سبک، آش، حبوبات پخته، سبزیجات تازه، میوه‌هایی مثل سیب و گلابی، برنج، نان سبوس‌دار و پروتئین‌های سالم مانند مرغ و ماهی استفاده کند. مصرف خوراکی‌های پرچرب، غذاهای بسیار سرد یا بسیار گرم، فست‌فودها و خوراکی‌های نفاخ یا سنگین بهتر است محدود شود، چون می‌توانند باعث دل‌درد یا بی‌قراری نوزاد و کاهش دفعات شیرخوردن شوند. همچنین تغذیه منظم مادر و شیردهی مکرر نقش مهمی در بهبود زردی نوزاد دارد.

زردی تا چند روزگی خطرناک است؟

زردی نوزاد معمولاً در ۲ تا ۳ روزگی ظاهر می‌شود و اگر خفیف باشد تا حدود ۱۰ تا ۱۴ روزگی خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما اگر زردی در ۲۴ ساعت اول تولد دیده شود، یا بعد از ۱۴ روزگی ادامه پیدا کند، یا شدت آن زیاد شود می‌تواند خطرناک باشد. زردی شدید که به‌موقع درمان نشود ممکن است به مغز آسیب بزند (کرنیکتروس) و باعث مشکلات عصبی شود، به همین دلیل در صورت زرد شدن چشم‌ها و پوست تا پایین شکم یا پاها، بی‌حالی نوزاد، یا خوب شیر نخوردن، باید سریعاً به پزشک مراجعه کرد.

زردی تا چند درجه خطرناک است؟

زردی نوزاد بر اساس میزان بیلی‌روبین خون (درجه زردی) سنجیده می‌شود و به‌طور کلی اگر عدد بیلی‌روبین به بیش از ۱۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر برسد، به‌ویژه در نوزادان زیر یک هفته یا نوزادان نارس، می‌تواند خطرناک باشد و نیاز به درمان (مثل فتوتراپی) دارد. مقادیر بالای ۲۰ بسیار جدی محسوب می‌شوند و اگر درمان نشوند ممکن است به مغز آسیب برسانند (کرنیکتروس). البته حد خطر دقیق به سن نوزاد به روز، وزن تولد و نارس یا رسیده بودن بستگی دارد، بنابراین تشخیص و تصمیم نهایی حتماً باید توسط پزشک انجام شود.

عوارض زردی درمان‌نشده

اگر زردی شدید درمان نشود، ممکن است باعث آسیب مغزی (کرنیکتروس) شود که می‌تواند منجر به:

• عقب‌ماندگی ذهنی
• مشکلات شنوایی
• اختلالات حرکتی

شود.

آیا پیشگیری از زردی در بارداری ممکن است؟

از آنجا که شایع‌ترین علت زردی (فیزیولوژیک) یک امر پس از تولد است، پیشگیری کامل و قطعی از آن در دوران بارداری امکان‌پذیر نیست.

اما، اقدامات مهمی در دوران بارداری و زمان زایمان وجود دارد که می‌تواند از بروز انواع شدیدتر و خطرناک‌تر زردی جلوگیری کند یا ریسک آن را کاهش دهد:

مراقبت‌های دوران بارداری (به ویژه مراقبت‌های پیش از تولد)

کنترل عفونت‌ها: اگر مادر در دوران بارداری به برخی عفونت‌ها (مثل سرخجه، توکسوپلاسموز) مبتلا شود، این عفونت‌ها می‌توانند به نوزاد منتقل شده و یکی از دلایل زردی‌های شدید باشند. معاینات منظم و آزمایش‌ها به تشخیص و درمان به موقع این عفونت‌ها کمک می‌کند.

تغذیه و سلامت مادر

حفظ سلامت عمومی مادر و اطمینان از دریافت کافی مواد مغذی به رشد سالم جنین کمک می‌کند.

مدیریت ناسازگاری گروه خونی (مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه)

اگر گروه خونی مادر منفی باشد و پدر مثبت، احتمال ناسازگاری وجود دارد. در این حالت، در دوران بارداری (معمولاً در هفته‌های ۲۸ و پس از زایمان) تزریق ایمونوگلوبولین ضد D (آنتی-D) به مادر انجام می‌شود. این تزریق از ساخت آنتی‌بادی‌های خطرناک توسط بدن مادر جلوگیری کرده و مانع از تخریب گلبول‌های قرمز نوزاد در اثر ناسازگاری Rh می‌شود. این یک نمونه موفق از پیشگیری پزشکی در دوران بارداری است.

مدیریت زایمان و پس از آن

اگر نوزاد زودتر از موعد (نارس) متولد شود، ریسک زردی بسیار بالاتر می‌رود. مراقبت برای جلوگیری از زایمان زودرس، یک گام پیشگیرانه غیرمستقیم است.

تغذیه کافی پس از تولد

اطمینان از شیردهی موفق و کافی در ساعات اولیه پس از تولد به دفع سریع‌تر بیلی‌روبین از بدن نوزاد کمک کرده و شدت زردی فیزیولوژیک را کاهش می‌دهد.

سخن پایانی

زردی نوزاد پدیده‌ای شایع و اغلب بی‌خطر است، اما آگاهی والدین و تشخیص به‌موقع نقش مهمی در پیشگیری از عوارض آن دارد. مراجعه به پزشک در صورت مشاهده علائم غیرطبیعی می‌تواند سلامت نوزاد را تضمین کند.