اهمیت رابطه والدین با فرزندان

به احتمال زیاد مهم­ترین مفهوم فرزند پروری، دلبستگی است. دلبستگی عبارت است از رابطه­ عاطفی عمیقی که با افراد خاص زندگی خود برقرار می­کنیم، طوری که باعث می­شود وقتی با آن ها در تعامل هستیم، احساس نشاط و شعف کنیم و به هنگام استرس از این که آن ها را در کنار خود داریم، احساس آرامش کنیم. برای مثال همسر، والدین و یا دوستی که در لحظات غم و خوشحالی­مان حضورش را در کنارمان با تمام وجود می­خواهیم.
روانشناسان، دلبستگی را چنین توصیف کرده اند: «ارتباط روانی پایدار میان دو انسان». به نظر بالبی پایه گذار نظریه ی دلبستگی، دلبستگی تا زندگی بزرگسالی ادامه می­یابد و انسان ها در هر سنی که باشند، شادترین زمان زندگیشان زمانی است که مطمئن هستند کسی را در کنار خود دارند که می توانند به او تکیه کنند و هنگام مشکلات از او کمک بگیرند.

مهم ­ترین نمود دلبستگی: رابطه­ والد-فرزندی
اگر بخواهیم یکی از مهم ترین نمود های دلبستگی را نام ببریم، رابطه والد- فرزندی است. نوزاد از دوران جنینی به مادرش گره می­خورد و با او یکی می­شود. از طریق او تغذیه و رشد می­کند و در محفظ امن رحم برای وارد شدن به دنیا آماده می­شود. گرچه با بریدن بند ناف نوزاد به ظاهر از مادرش جدا می­شود، اما آیا بریدن بند ناف به معنای گسیختن این وابستگی است؟ آیا برای تامین نیاز گرسنگی­، خواب و تسکین نوزاد می­تواند مستقل عمل کند؟
در واقع او تا مدت ها مادر را با خود یکی می­داند. نیاز های خود را نیاز های او می­بیند و در نتیجه نمی­تواند لحظه ای تاخیر در تامین نیازهایش را تحمل کند. و از سویی دیگر رابطه ی نزدیک مادر و نوزاد که ما آن را دلبستگی می­نامیم تجربه ی شگفت­ انگیزی است که اجازه می­دهد مادر خودش را با نیاز های نوزادش کاملا هماهنگ سازد.
در واقع نوزاد بخشی از وجود مادر می­شود. همان بخشی که به ظاهر با بریدن بند ناف از او جدا شده، اما رابطه ی عمیق تری تحت عنوان دلبستگی این گسستن را امکان ناپذیر ساخته است.
دلبستگی مادر و نوزاد یک رابطه ی خاص و بی تکرار است؛ احساسی که شما را مانند یک آهن­ربا به کودکتان می­چسباند و زمانی که به عمیق­ ترین حالتش می­رسد موجب می­شود که مادر کودک را به عنوان بخشی از خودش ببیند. این احساس به حدی قوی است که حداقل در ماه ­های اولیه مادران به هنگام بودن با کودکانشان احساس کامل بودن می­کنند و در زمان جدایی گویی ناکامل­ اند.

البته که کودکان تنها به مادران­شان دلبسته نمی­شوند و این رابطه با پدر و دیگر مراقبان اولیه نیز قابل گسترش است. اما حداقل، در ماه­های اولیه نمود این دل­بستگی در رابطه مادر و فرزند آشکارتر است.

دلبستگی و امکان رشد هیجانی

مادر با شناخت هیجانات فرزندش و به بیان آوردنشان با بیانی کودکانه، امکان شناخت هیجانی را برای کودکش فراهم می­سازد. کودک بی قرار گریه می­کند و مادر پاسخگو و حساس به حال بی قرار او نگاه می­کند و راوی هیجانات و نیازهای سربرآورده اش می­شود:
گریه میکنی کوچولوی من، گرسنه ­ای مامان، خسته شدی، الان مامان بهت شیر میده بعدشم تو بغلش خوابت می­کنه…
بارها این روایت کوتاه را شنیده ایم و بی توجه از کنارش رد شده ­ایم. پژوهش ­ها نشان داده که از مهم­ ترین توانایی ­های مادران در رابطه فرزند پروری، توانایی شناخت هیجانات و نیاز های کودکانشان، برچسب زدن به آن احساس و به بیان آوردن آن است. در واقع شاهراه رشد هیجانی کودک، توانایی مادر در شناخت هیجانات اوست و به مرور در اثر تکرار این تعامل، کودک این توانایی را درونی ساخته و به هنگام بروز یک هیجان، به جای غرق شدن و دست و پا زدن در آن و تخلیه آن از طریق پرخاشگری و یا نادیده گرفتنش، هیجانش را می­شناسد و می­تواند آن را به زبان آورد و در نتیجه تنظیم شود.

بنابراین دل­بستگی ظرفیتی معجزه­ آساست که برای مادران امکان هماهنگ شدن با نیازهای کودکانشان را فراهم می­کند و برای کودک بی پناه و وابسته، پناهی برای بازیابی امنیت و تکیه­ گاهی برای کشف جهان سراسر شگفتی را فراهم می­کند.

آیا دلبستگی رابطه ای است که تنها با ایمنی و احساسات مثبت مشخص می­شود؟
برای توضیح پاسخ این سوال سراغ مثالی جالب و دوست داشتنی برویم. جوجه تیغی­ ها در زمستان برای گرم شدن به هم می­چسبند، اما در عین گرم شدن، تیغ­ هایشان در بدن یکدیگر فرو می­رود. از سوی دیگر دور شدنشان ممکن است به مردن در اثر سرما بیانجامد. در نتیجه مدتی طول می­کشد که بهترین فاصله را برای به دست آوردن بیشترین میزان گرما و کمترین میزان زخم پیدا کنند.

رابطه ی مادر و فرزند نیز که یکی از گرم­ترین روابط بشری است، به طور گریزناپذیری با زخم­ هایی همراه است و این زخم ­هاست که به خشم و ناکامی می ­انجامد. اما وجود احساسات به خودی خود مشکل­ زا نیست. در واقع دلبستگی به کودک امکان تجربه ی طیف وسیعی از هیجانات را می­دهد اما هنر یک مادر به اندازه کافی خوب و امن در این است که برای کودک امکان تجربه این هیجانات در سطحی متناسب با ظرفیتش را فراهم سازد و زبان بی زبانی او باشد.

روش‌ های فرزند پروری و دلبستگی کودک
هر چند کودک انسان ظاهراً تمایلی فطری برای دلبستگی به دیگری دارد، اینکه کودک به کدامیک از والدین دلبسته باشد
و نیز شدت و کیفیت دلبستگی او، تا حدود زیادی بستگی به رابطه فردی والدین با کودک دارد.
-کودک فقط به سبب کارهایی که والدین برای ارضای نیازهایش به غذا، آب و گرما و آسودگی از درد می‌کنند به آن‌ها دلبستگی پیدا نمی‌کند.
- مدت زمانی که کودک با هر یک از والدینش می‌گذراند نیز تعیین کننده کیفیت رابطه کودک با والدینش نخواهد بود.
- به همین نحو دلبستگی کودکان به مادران شاغل‌شان به اندازه دلبستگی کودکانی است که مادرانشان کار نمی‌کنند.
- بنابراین کیفیت نگهداری از کودک تعیین کننده‌تر از کمیت آن است.
برای ایجاد دلبستگی در کودک کدام کیفیات و کنش‌ های متقابل اجتماعی بین والدین و کودک بیشتر اهمیت دارد؟
یکی از ابعاد اولیه ایجاد دلبستگی عبارت است از :
- حساسیت
- همگامی
- کنش متقابل،
(به عبارت دیگر حساس و پاسخگو بودن) در برابر حالات کودک، خواه گریه باشد، خواه لبخند یا حرف زدن.
والدین کودکانی که به شدت دلبسته هستند به طور کلی به کارهای کودکان خود واکنش مثبت و سریع نشان می‌دهند و بین آنان مراودات لذت‌ بخشی انجام می‌شود که با خلق و خو و توانایی‌ های شناختی کودک تناسب دارد.
- جنبه‌ مهم کنش متقابل همراه با حساسیت، عبارت است از توانایی هماهنگ شدن با رفتار و حرکات کودک.
- دومین مشخصهِ والدینی که ایجاد دلبستگی شدید در کودکان می‌کنند، حامی و ملایم بودن است.
- والدین کودکانی که به شدت دلبسته هستند به هنگام راهنمایی کودک با لحنی آرام با آنان حرف می‌زنند و در موقع مناسب رفتار کودک را با حرف‌ های مطلوب تحسین می‌کنند.

آموزش والدین برای حساس شدن
- برای آموزش به والدین که چطور حساس باشند، ابتدا باید به آن‌ ها مفهوم حساسیت را توضیح داد.
- والدین باید یاد بگیرند که رفتار مراقبتی فرد را ارزیابی کنند.
- برای این کار می‌توان از رفتار آن‌ها با فرزندشان از فیلم‌ برداری نیز استفاده کرد
- بنابراین با مشاهده این فیلم‌ ها نسبت به مراقبت کردن‌ های خود حساس‌تر می‌شوند.
- چند مدت یک بار فیلم‌ ها را به والدین نشان می‌دهند و رفتار آن‌ ها را ارزیابی می‌کنند.
- ارزیابی نتایج نشان داده است که آموزش به والدین می‌تواند حساسیت‌ های مراقبتی آن‌ ها را بهبود بخشد.
- حساسیت مادری می‌تواند با جلسات آموزشی همراه با کلیپ های ویدئویی، پیشرفت‌ های مثبتی داشته باشد.