فشار خون بالا در بارداری از علائم تا روش‌های درمان

فشار خون بالا در بارداری چیست؟

فشار خون بالا در بارداری به وضعیتی گفته می‌شود که در آن فشار خون سیستولیک برابر یا بیشتر از ۱۴۰ میلی‌متر جیوه و یا فشار خون دیاستولیک برابر یا بیشتر از ۹۰ میلی‌متر جیوه باشد. این وضعیت ممکن است قبل از بارداری وجود داشته باشد یا در طول بارداری ایجاد شود. تشخیص فشار خون بالا معمولاً با اندازه‌گیری‌های مکرر و ثبت مقادیر غیرطبیعی انجام می‌شود و اهمیت آن به دلیل ارتباط مستقیم با سلامت مادر و جنین بسیار بالاست.

انواع فشار خون بالا در بارداری

بسته به میزان فشار خون و زمان آن می‌توان انواع فشار خون را به دسته‌های زیر تقسیم کرد:

فشار خون مزمن

فشار خون مزمن به حالتی گفته می‌شود که زن باردار پیش از بارداری یا قبل از هفته بیستم بارداری دچار فشار خون بالا بوده است. این نوع فشار خون معمولاً پس از زایمان نیز ادامه پیدا می‌کند و نیاز به پیگیری بلندمدت دارد. زنان مبتلا به فشار خون مزمن بیشتر در معرض عوارض بارداری قرار دارند و معمولاً نیازمند مراقبت‌های دقیق‌تری هستند.

فشار خون بارداری

این نوع فشار خون بعد از هفته بیستم بارداری ایجاد می‌شود و پیش از بارداری سابقه‌ای از فشار خون بالا وجود ندارد. فشار خون بارداری معمولاً بدون دفع پروتئین در ادرار است و در بسیاری از موارد پس از زایمان به حالت طبیعی بازمی‌گردد، اما در برخی زنان می‌تواند به پره‌اکلامپسی تبدیل شود.

 پره‌اکلامپسی

پره‌اکلامپسی یکی از جدی‌ترین انواع فشار خون بالا در بارداری است که علاوه بر افزایش فشار خون، با علائمی مانند دفع پروتئین در ادرار و آسیب به اندام‌های حیاتی مانند کبد و کلیه همراه است. این وضعیت می‌تواند برای مادر و جنین خطرناک باشد و در صورت عدم درمان به‌موقع، به اکلامپسی و تشنج منجر شود.

بیشتر بخوانید: پره اکلامپسی یا مسمومیت بارداری چیست؟

اکلامپسی

اکلامپسی مرحله پیشرفته و شدید پره‌اکلامپسی است که با تشنج، کاهش سطح هوشیاری و خطر مرگ مادر و جنین همراه است. این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود و نیاز به مداخله فوری دارد.

علل و عوامل خطر فشار خون بالا در بارداری

فشار خون بالا در بارداری می‌تواند به دلایل متعددی ایجاد شود و برخی عوامل، خطر بروز آن را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهند. شناخت این عوامل کمک می‌کند تا مادران در طول بارداری تحت مراقبت دقیق‌تری باشند و عوارض احتمالی کاهش یابد. برخی عوامل خطر قابل توجه به شرح زیر هستند:

سابقه فشار خون بالا پیش از بارداری

زنانی که پیش از بارداری دچار فشار خون مزمن بوده‌اند، بیشتر در معرض فشار خون بالا در بارداری هستند. این افراد نیاز به پایش و کنترل دقیق فشار خون دارند تا از پیشرفت پره‌اکلامپسی جلوگیری شود.

بارداری اول

زنانی که برای اولین بار باردار می‌شوند، نسبت به بارداری‌های بعدی بیشتر در معرض پره‌اکلامپسی و فشار خون بالا هستند. دلیل آن تغییرات فیزیولوژیک و پاسخ سیستم ایمنی به بارداری است.

سن مادر

سن بالا با افزایش خطر فشار خون بالا در بارداری همراه است.

به نقل از pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Women over 35 years old [Advanced Maternal Age (AMA)] have 4,5 fold risk of suffering preeclampsia compared to women aged 25-29 years

یکی از عوامل خطر احتمالی برای پره اکلامپسی، سن مادر است. زنان بالای 35 سال [سن بالای مادر (AMA)] 4.5 برابر بیشتر از زنان 25 تا 29 ساله در معرض خطر ابتلا به پره اکلامپسی هستند.

 در سنین بالا، کاهش انعطاف‌پذیری عروق و بیماری‌های زمینه‌ای و در سنین پایین، رشد ناقص سیستم‌های مادر می‌تواند نقش داشته باشد.

چاقی و اضافه وزن

وزن بالا و چاقی باعث افزایش فشار خون، اختلالات متابولیک و التهاب سیستمیک می‌شود و خطر بروز فشار خون بالا در بارداری را افزایش می‌دهد. کاهش وزن قبل از بارداری و رعایت رژیم غذایی سالم موثر است.

بارداری چندقلویی

بارداری دوقلو یا چندقلویی فشار اضافی بر قلب و عروق مادر وارد می‌کند و احتمال پره‌اکلامپسی را بیشتر می‌کند. این مادران معمولاً نیاز به پایش مرتب فشار خون دارند.

سابقه خانوادگی پره‌اکلامپسی

اگر مادر یا خواهر فرد سابقه پره‌اکلامپسی داشته باشند، احتمال بروز فشار خون بالا در بارداری افزایش می‌یابد. عوامل ژنتیکی و هورمونی نقش مهمی در این زمینه دارند.

بیماری‌های زمینه‌ای

وجود بیماری‌هایی مانند دیابت، بیماری‌های کلیوی یا اختلالات خودایمنی خطر فشار خون بالا در بارداری را افزایش می‌دهد. کنترل این بیماری‌ها قبل و در طول بارداری اهمیت بالایی دارد.

سبک زندگی ناسالم

مصرف زیاد نمک، کم‌تحرکی، استرس مزمن و مصرف سیگار یا الکل (در موارد قبل از بارداری) می‌تواند فشار خون را افزایش داده و احتمال بروز پره‌اکلامپسی را بالا ببرد.

علائم فشار خون بالا در بارداری

فشار خون بالا در بارداری در بسیاری از موارد بدون علامت است و تنها از طریق اندازه‌گیری منظم فشار خون تشخیص داده می‌شود. با این حال، در موارد شدید ممکن است علائمی مانند

• سردرد شدید و مداوم
• تاری دید یا دوبینی
• ورم ناگهانی دست‌ها و صورت
• درد در ناحیه بالای شکم
• تهوع و استفراغ
• تنگی نفس
• کاهش میزان ادرار

مشاهده شود. بروز این علائم نیازمند بررسی فوری پزشکی است.

عوارض فشار خون بالا برای مادر

در صورت عدم کنترل، فشار خون بالا می‌تواند عوارض جدی برای مادر ایجاد کند. آسیب به کلیه‌ها و کبد، افزایش خطر سکته مغزی، جدا شدن زودرس جفت، اختلالات انعقادی و افزایش احتمال زایمان زودرس از جمله این عوارض هستند. همچنین خطر پیشرفت به پره‌اکلامپسی شدید و اکلامپسی در این افراد بیشتر است.

عوارض فشار خون بالا برای جنین

فشار خون بالا در بارداری می‌تواند جریان خون جفت را کاهش دهد و در نتیجه رشد جنین را محدود کند. وزن کم هنگام تولد، زایمان زودرس، کاهش اکسیژن‌رسانی به جنین و حتی مرگ داخل رحمی از مهم‌ترین پیامدهای این وضعیت برای جنین به شمار می‌روند.

تشخیص فشار خون بالا در بارداری

تشخیص فشار خون بالا بر اساس اندازه‌گیری منظم فشار خون در ویزیت‌های دوران بارداری انجام می‌شود. علاوه بر آن، آزمایش ادرار برای بررسی وجود پروتئین، آزمایش خون برای ارزیابی عملکرد کلیه و کبد و در برخی موارد سونوگرافی برای بررسی رشد جنین مورد استفاده قرار می‌گیرد. پیگیری دقیق نتایج این بررسی‌ها نقش مهمی در تشخیص زودهنگام عوارض دارد.

روش‌های کنترل و درمان فشار خون بالا در بارداری

درمان فشار خون بالا در بارداری بسته به شدت بیماری و شرایط مادر متفاوت است. در موارد خفیف، اصلاح سبک زندگی و روشهای درمان خانگی موثر است اما در موارد شدیدتر باید درمان‌های دارویی اعمال شود.

درمان خانگی فشار خون بالا در بارداری

در بارداری، فشار خون بالا نیازمند مراقبت پزشکی است، اما برخی روش‌های غیر دارویی و خانگی می‌توانند به کنترل فشار خون خفیف یا پیشگیری از افزایش آن کمک کنند. این روش‌ها همیشه باید تحت نظر پزشک انجام شوند و جایگزین درمان دارویی در موارد شدید نیستند.

کاهش مصرف نمک

   کاهش مصرف نمک باعث کاهش حجم مایعات اضافی بدن و فشار بر عروق می‌شود. بهتر است از غذاهای فرآوری‌شده و کنسروی پرنمک پرهیز کرده و نمک اضافی به غذا اضافه نکنید.

مصرف میوه و سبزیجات تازه

   میوه‌ها و سبزیجات سرشار از پتاسیم، منیزیم و فیبر هستند و به تعادل فشار خون کمک می‌کنند. مصرف روزانه سبزیجات برگ سبز و میوه‌های تازه مانند موز، پرتقال و توت توصیه می‌شود.

فعالیت بدنی سبک و منظم

   ورزش‌های ملایم مثل پیاده‌روی، یوگا بارداری و تمرینات تنفسی می‌توانند جریان خون را بهبود دهند و فشار خون را کنترل کنند. فعالیت شدید یا ورزش‌های سنگین توصیه نمی‌شود.

کنترل وزن و پرهیز از اضافه وزن ناگهانی

   افزایش وزن بیش از حد در بارداری فشار روی قلب و عروق را افزایش می‌دهد. رعایت تغذیه متعادل و مشورت با پزشک برای وزن مناسب اهمیت دارد.

مدیریت استرس و آرامش ذهنی

   استرس و اضطراب می‌توانند فشار خون را افزایش دهند. تمرینات تنفس عمیق، مدیتیشن و استراحت کافی به کاهش فشار خون کمک می‌کنند.

مصرف آب کافی

   هیدراته ماندن بدن به تنظیم فشار خون کمک می‌کند و از غلظت خون جلوگیری می‌کند. بهتر است روزانه حداقل ۸ لیوان آب بنوشید، مگر اینکه پزشک محدودیت مایعات تجویز کرده باشد.

خواب کافی و منظم

   کمبود خواب و بی‌خوابی می‌تواند فشار خون را افزایش دهد. داشتن خواب کافی و رعایت نظم خواب شبانه مهم است.

برای کاهش فشار خون بالا در بارداری چه بخوریم؟

برای کاهش فشار خون در بارداری، اصلاح سبک تغذیه نقش بسیار مهمی دارد. انتخاب خوراکی‌های مناسب می‌تواند به کنترل فشار خون کمک کند و همزمان سلامت مادر و جنین را تامین کند. بهتر است مصرف نمک و غذاهای فرآوری‌شده محدود شود و از مواد غذایی غنی از پتاسیم، منیزیم، فیبر و آنتی‌اکسیدان استفاده شود.

سبزیجات برگ سبز

   سبزیجاتی مانند اسفناج، کلم، کاهو و برگ چغندر سرشار از پتاسیم و منیزیم هستند که به تعادل فشار خون کمک می‌کنند. مصرف روزانه حداقل یک وعده سبزیجات برگ سبز توصیه می‌شود.

میوه‌های تازه

   میوه‌هایی مثل موز، پرتقال، کیوی و توت‌ها پتاسیم و ویتامین C بالایی دارند و به کاهش فشار خون و تقویت سیستم ایمنی کمک می‌کنند.

حبوبات

   عدس، نخود، لوبیا و ماش منبع غنی فیبر، پروتئین و منیزیم هستند و به تنظیم فشار خون و سلامت قلب کمک می‌کنند.

غلات کامل

   برنج قهوه‌ای، جو دوسر و نان سبوس‌دار دارای فیبر زیاد و شاخص گلیسمی پایین هستند که به کنترل فشار خون و سطح قند خون کمک می‌کنند.

ماهی‌های کم جیوه

   سالمون، قزل‌آلا و ساردین سرشار از اسیدهای چرب امگا-۳ هستند که به کاهش التهاب و بهبود سلامت عروق کمک می‌کنند.

لبنیات کم‌چرب

   شیر، ماست و پنیر کم‌چرب سرشار از کلسیم و پروتئین هستند که در کنترل فشار خون موثرند.

آجیل و دانه‌ها

   بادام، گردو، تخمه کدو و تخمه آفتابگردان منابع خوبی از منیزیم، پتاسیم و چربی‌های سالم هستند که فشار خون را متعادل نگه می‌دارند.

با رعایت رژیم غذایی سالم، مصرف خوراکی‌های بالا و محدود کردن نمک و غذاهای فرآوری‌شده، می‌توان فشار خون را در بارداری کنترل کرد و خطر عوارض ناشی از آن را کاهش داد.

درمان‌های دارویی فشار خون بالا در بارداری

کنترل فشار خون در بارداری گاهی نیازمند داروهای مجاز تحت نظر پزشک است، به ویژه زمانی که فشار خون بالا خطر بروز عوارض برای مادر یا جنین دارد. انتخاب دارو باید با توجه به شدت فشار خون و مرحله بارداری انجام شود، زیرا برخی داروها برای جنین مضر هستند. داروهای مورد استفاده معمولاً فشار خون را کاهش داده و از آسیب اندام‌های حیاتی مادر جلوگیری می‌کنند.

لابیتالول (Labetalol)

   یک داروی بتا بلوکر است که فشار خون را کاهش می‌دهد و اغلب اولین انتخاب در درمان پره‌اکلامپسی محسوب می‌شود. می‌تواند به صورت خوراکی یا تزریقی استفاده شود.

هیدرالازین (Hydralazine)

   دارویی وازودیلاتور است که فشار خون بالا را سریع کاهش می‌دهد و معمولاً در شرایط اورژانسی یا فشار خون شدید تجویز می‌شود.

نیکاردیپین (Nifedipine)

   یک کلسیم کانال بلاکر است که به صورت خوراکی فشار خون را کنترل می‌کند و در بارداری ایمن محسوب می‌شود.

متیل‌دوپا (Methyldopa)

   یکی از داروهای قدیمی و امن برای فشار خون مزمن در بارداری است. اثر آرام‌تری دارد و بیشتر برای کنترل طولانی‌مدت استفاده می‌شود.

نکته مهم: خوددرمانی با داروهای فشار خون در بارداری می‌تواند خطرناک باشد. مصرف هر دارو باید تحت نظر متخصص زنان و زایمان یا متخصص قلب انجام شود و دوز و زمان مصرف دقیق رعایت گردد.

روش‌هایی کاهش فشار خون اورژانسی در بارداری

کاهش اورژانسی فشار خون در بارداری یک وضعیت حساس و حیاتی است و باید تحت نظارت پزشک یا تیم پزشکی انجام شود، زیرا فشار خون بالا می‌تواند به مادر و جنین آسیب جدی بزند. این وضعیت معمولاً در پره‌اکلامپسی یا اکلامپسی رخ می‌دهد و نیازمند اقدام سریع است.

داروهای ضد فشار خون فوری

   در شرایط اورژانسی پزشک ممکن است از داروهایی مانند هیدرالازین، لابیتالول یا نیکاردیپین به صورت داخل وریدی استفاده کند. این داروها فشار خون را سریع کنترل می‌کنند و از بروز سکته مغزی یا آسیب اندام‌های حیاتی جلوگیری می‌کنند.

استراحت و مراقبت در تخت

   مادر باردار در موقعیت اورژانسی باید در تخت و به پهلو خوابیده باشد تا جریان خون به جنین بهتر شود و فشار روی قلب و عروق کاهش یابد.

اکسیژن درمانی

   در صورت بروز علائم کمبود اکسیژن یا تنگی نفس، ارائه اکسیژن به مادر کمک می‌کند تا فشار خون و اکسیژن‌رسانی به جنین بهبود یابد.

کنترل مایعات و الکترولیت‌ها

   تزریق مایعات داخل وریدی و کنترل سدیم و پتاسیم خون به کاهش فشار و پیشگیری از عوارض ناشی از اختلال عملکرد کلیه کمک می‌کند.

پایش مداوم مادر و جنین

   فشار خون، ضربان قلب، میزان ادرار و وضعیت جنین باید به صورت مداوم و دقیق مانیتور شود تا هر گونه تغییر سریعاً شناسایی و مدیریت شود.

تصمیم برای زایمان در شرایط بحرانی

   در برخی موارد پره‌اکلامپسی شدید یا اکلامپسی، تنها راه درمان اورژانسی ممکن است زایمان سریع باشد، حتی اگر جنین نارس باشد، زیرا ادامه بارداری خطر جدی برای مادر دارد.

نکته مهم: هیچ یک از اقدامات اورژانسی فشار خون بالا در بارداری نباید خودسرانه در خانه انجام شود. مصرف داروها، تزریق و مانیتورینگ فقط در بیمارستان و تحت نظر متخصص انجام می‌شود.

پیشگیری از فشار خون بالا در بارداری

اگرچه همیشه نمی‌توان از بروز فشار خون بالا پیشگیری کرد، اما رعایت برخی نکات می‌تواند خطر آن را کاهش دهد. داشتن وزن مناسب قبل از بارداری، تغذیه سالم و متعادل، محدود کردن مصرف نمک، انجام فعالیت بدنی منظم، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و مراجعه منظم به پزشک در دوران بارداری از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه محسوب می‌شوند.

سخن پایانی

فشار خون بالا در بارداری یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت مادر و جنین است که نیازمند توجه، آگاهی و پیگیری مداوم می‌باشد. تشخیص زودهنگام، مراقبت‌های منظم دوران بارداری و رعایت توصیه‌های پزشکی می‌تواند نقش موثری در کاهش عوارض و داشتن یک بارداری سالم ایفا کند. آگاهی مادران باردار از علائم هشداردهنده و اهمیت مراجعه به‌موقع به پزشک، کلید اصلی مدیریت موفق این عارضه است.