داروهای گیاهی مفید برای کاهش دیابت بارداری

پرسش: همسرم دچار دیابت بارداری گردیده اند، در انتهای ماه ششم دوران بارداری هستند سن ایشان ۳۲ و اولین فرزند ماست لطفا رژیم غذایی و داروهای گیاهی مفید برای کاهش دیابت بارداری را اعلام فرمایید.

پاسخ: تغذیه درمانی برای دیابت بارداری، عمدتاً شامل یک برنامه ی غذایی با کربوهیدرات کنترل شده است، که تغذیه ی مناسب برای سلامت مادر و جنین، انرژی کافی برای افزایش وزن مناسب دوران بارداری، دستیابی و حفظ قند خون طبیعی را فراهم کرده و مانع از ایجاد کتوز می شود. پیشنهاد های تغذیه ای ویژه، بر اساس بررسی فردی و ثبت های قند خون تعیین و اصلاح می شوند. پایش میزان قند خون، کتون حالت ناشتا، اشتها و افزایش وزن می‌تواند به طراحی یک برنامه ی غذایی مناسب فردی و تنظیم برنامه ی غذایی در دوران بارداری کمک کند.
برای دیابت بارداری دستور العمل های تغذیه ای ویژه وجود دارد. همه ی زنان مبتلا باید پس از تشخیص دیابت، تغذیه درمانی را آغاز کنند.

پایش ثبت های غذایی و قند خون، راهنمای تغذیه درمانی بوده و لزوم انسولین درمانی را تعیین می‌کند. انسولین درمانی در دو صورت افزوده می‌شود: اگر هدف های قند خون در مدت یک تا دو هفته‌، برای دو بار یا بیشتر، از دامنه ی مورد نظر فراتر رود (بی آن که ثبت های غذایی تغییر ویژه ای را نشان دهد) یا اگر، به علت بی توجهی بیمار به تغذیه درمانی، میزان قند خون همواره بالا باشد.

افزایش یافتن یا نیافتن وزن و آزمایش کتون،‏ در تعیین این که، آیا زنان باردار برای پرهیز از انسولین درمانی، کم‌تر می‌خورند یا نه، سودمند است.

کربوهیدرات ها
کربوهیدرات ها را باید در سه وعده ی غذایی کوچک تا متوسط و دو تا چهار میان وعده پخش کرد. همه ی زنان دست کم به ۱۷۵ گرم کربوهیدرات در روز نیاز دارند. معمولاً، به میان وعده‌ی عصر، برای جلوگیری از بروز سریع کتوز شبانه نیاز است. به علت افزایش میزان هورمون رشد و کورتیزول در صبح، کربوهیدرات در صبحانه نسبت به دیگر وعده‌ها به خوبی تحمل نمی‏‌‏شود.

برای رفع این مساله، ممکن است در برنامه ی غذایی آغازین، تنها ۳۰ گرم کربوهیدرات برای صبحانه در نظر گرفته شود. برای رفع گرسنگی، می‌توان غذاهای پروتئینی را به رژیم غذایی افزود. زیرا، این غذاها بر میزان قند خون اثری ندارند.
با وجود این که، محدودیت کالری باید با احتیاط باشد، اما در زنان چاق مبتلا به دیابت بارداری، یک محدودیت کالری 30 درصدی (دریافت در حدود 1700 تا 1800 کیلو کالری در روز) می‌تواند‏‌‏ هیپرگلیسمی‏ را (بدون ایجاد کتونمی) کاهش داده و از میزان افزایش وزن این زنان بکاهد. دریافت کمتر از این مقدار، پیشنهاد نمی‏‌‏شود.

الگوی افزایش وزن دوران بارداری برای زنان مبتلا به دیابت بارداری، باید همانند زنان غیر دیابتی باشد. برای زنان مبتلا به دیابت بارداری، که دچار اضافه وزن و چاقی هستند، کاهش وزن پیشنهاد نمی شود. اما، ممکن است محدود کردن متوسط انرژی و کربوهیدرات مناسب باشد.

ورزش و شیردهی
ورزش نیز، ممکن است در غلبه بر مقاومت محیطی به انسولین و کنترل ‏‌‏هیپرگلیسمی ‏‌‏پس از صرف غذا سودمند بوده و برای بهبود قند خون مادر، به تغذیه درمانی افزوده شود. شکل ایده آل ورزش مشخص نیست، اما غالباً، یک پیاده روی تند پس از صرف وعده‌های غذایی پیشنهاد می‌شود.
توصیه می شود زنان مبتلا به دیابت بارداری حتما شیردهی داشته باشند. زیرا، ممکن است حتی یک دوره ی کوتاه شیردهی خطر ابتلا به دیابت را در آینده کاهش دهد.
برای جلوگیری از افت قند خون رژیم غذایی شما در دوران مصرف انسولین باید همراه با میان وعده غذایی باشد (هر ۱۰ گرم کربوهیدرات مصرفی، حدود ۱ واحد انسولین را پوشش می دهد).

در این زمینه حتما با پزشک خود نیز مشورت کنید. هر لحظه که احساس سرگیجه یا ضعف پیدا کردید یا اگر میزان قند خون به کمتر از ۷۰ میلی گرم در دسی لیتر رسید، ۱۵ گرم کربوهیدرات دریافت کنید، که معادل است با:
سه قرص گلوکز
آب میوه یا نوشیدنی شیرین، نصف لیوان
کراکر شور، شش عدد
قند یا عسل، یک قاشق غذا خوری
• 15دقیقه صبر کنید و دوباره آزمایش کنید. اگر میزان قند خون باز هم کمتر از 70 میلی گرم در دسی لیتر بود، با 15 گرم کربوهیدرات دیگر، درمان را تکرار کنید.
• تکرار آزمایش و درمان را تا زمانی ادامه دهید، که میزان قند خون به دامنه ی طبیعی برگردد.
• زمان باقیمانده تا وعده یا میان وعده ی غذایی بعدی را برآورد کنید، تا نیاز به دریافت غذای اضافی تعیین شود. اگر بیشتر از یک ساعت تا وعده ی غذایی بعدی زمان بود، 60 دقیقه پس از درمان آزمایش را تکرار کنید، تا لزوم دریافت کربوهیدرات اضافی مشخص شود.

دستور العمل هایی برای پیشگیری از علایم‏‌‏ افت قند خون
۱- خوردن وعده‏‌‏های غذایی کوچک و میان وعده‌ (در بین وعده های غذایی و به هنگام خواب). خوردن پنج تا شش وعده ی غذایی کوچک به جای دو تا سه وعده ی غذایی بزرگ، موجب ثبات در آزاد سازی گلوکز به جریان خون می‌شود.
2- پخش کردن غذاهای کربوهیدراتی در طول روز. خوردن مقادیر زیاد کربوهیدرات در یک زمان، موجب بالارفتن میزان قند خون و تحریک آزاد سازی مقادیر بالای انسولین می‌شود، که می‌تواند موجب افت میزان قند خون گردد.

بیشتر افراد می‌توانند دو تا چهار سروینگ از غذاهای کربوهیدراتی را در هر وعده ی غذایی و یک تا دو سروینگ را در هر میان وعده بخورند. افزون بر این، اگر کربوهیدرات از رژیم غذایی حذف شود، بدن توانایی خود را برای به کار بردن مناسب کربوهیدرات از دست می‏‌‏دهد و بنابراین توصیه نمی شود.

غذاهای کربوهیدراتی، عبارت هستند از: نشاسته‌ها، میوه‌ها، آبمیوه ها، شیر، ماست و غذاهای دارای قند.
۳- پرهیز از غذاهای دارای مقادیر بالای کربوهیدرات . این غذاها، عبارت هستند از: نوشیدنی‏‌‏های بی الکل معمولی، شربت‌ها، آب نبات، ماست‌های میوه‌ای معمولی، شیرینی پای و کیک‌ها.
پرهیز از نوشیدنی‏‌‏ها و غذاهای دارای کافئین. کافئین می‌تواند موجب ایجاد علایم همانند ‏‌‏هیپوگلیسمی و بدتر شدن حال فرد شود.

مهم‌ترین مطالب در این‌باره:
دیابت بارداری یکی از شایع‌ترین بیماری‌های دوران بارداری است. در این بیماری، قند خون مادران در دوران بارداری افزایش می‌یابد.
این مادران قبل از بارداری هیچ مشکلی نداشته‌اند و بیماری آن‌ها بعد از شروع بارداری ایجاد می‌شود. ۲ تا ۱۰ درصد مادران باردار دچار این بیماری می‌شوند. دیابت بارداری در سه ماهه‌ی سوم بارداری بروز پیدا کرده و علائم آن مثل بیماری دیابت شیرین شامل: پرنوشی، پرادراری و افزایش اشتها است.
دیابت در دوران بارداری باعث ایجاد عوارضی هم برای مادر و هم برای جنین می‌شود. بنابراین کنترل این بیماری اهمیت ویژه‌ای دارد.

عوارض دیابت بارداری برای مادر
شایع‌ترین عوارض دیابت بارداری برای مادر عبارت است از:
افزایش فشار خون مادر
افزایش احتمال پره‌اکلامپسی : در پره‌اکلامپسی به علت افزایش فشار خون مادر، اثرات مضری هم برای مادر و هم برای جنین به وجود می‌آید که گاهاً این اثرات کشنده است.
افزایش احتمال نیاز به زایمان سزارین
افزایش احتمال دیابت شیرین در آینده: بررسیها نشان داده‌ که ۳۰ تا ۶۰ درصد مادرانی که دچار دیابت بارداری شده‌اند، در ۱۰-۲۰ سال آینده دچار دیابت نوع ۲ خواهند شد.

عوارض دیابت بارداری برای جنین
شایع‌ترین عوارض دیابت بارداری برای جنین عبارت‌اند از:
ماکروزومی: افزایش اندازه‌ی بدن جنین به مقدار زیاد
افت قند نوزاد بعد از تولد: هورمون انسولین در خون مادری که به دیابت بارداری مبتلا است، زیاد است. این هورمون می‌تواند از جفت عبور کند و به خون جنین وارد شود. قبل از زایمان، قند نیز با جریان خون جفت وارد خون جنین می‌شود. اما پس از تولد، دیگر قندی وارد خون نوزاد نمی‌شود و خطر افت قند در بدن نوزاد در ساعات اولیه‌ پس از تولد وجود دارد.
افزایش غلظت خون در جنین
افزایش احتمال زردی نوزادی
افزایش احتمال بیماری‌های ریوی در هنگام تولد
احتمال افت کلسیم خون نوزاد که با افزایش احتمال تشنج همراه است
این نوزادان به احتمال بیشتری در آینده دچار چاقی، افزایش فشار خون و دیابت می‌شوند.

آیا همه‌ی مادران باردار باید از نظر دیابت بارداری کنترل شوند؟
بله! همه‌ی مادران باردار باید از نظر دیابت بارداری کنترل شوند. در مادران بارداری که هیچ عامل خطرزایی برای دیابت ندارند، آزمایش‌های مربوطه در هفته‌ی ۲۴ تا ۲۸ بارداری انجام می‌شود.
اگر هر یک از عوامل خطرساز برای دیابت در مادران وجود داشته باشد، در اولین ویزیتی که پس از بارداری، دیابت بارداری بررسی خواهد شد. این عوامل خطرساز عبارت‌اند از:
- BMI مادر بیشتر از ۲۵ باشد.
- مادر فعالیت ورزشی نداشته باشد.
- سابقه‌ی دیابت در یکی از فامیل‌های درجه یک مادر
- سابقه‌ی دیابت بارداری در بارداری‌های قبلی
- سابقه‌ی تولد نوزاد با وزن بیشتر از ۴ کیلوگرم
- وجود سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در مادر
- وجود سندرم متابولیک در مادر: علائم سندرم متابولیک چاقی، افزایش فشار خون و افزایش چربی‌های خون است.
- سابقه‌ی بیماری‌های قلبی عروقی در مادر
- سابقه‌ی اختلالات دیابتی که قبل از بارداری وجود داشته باشد.

درمان دیابت بارداری
قدم اول در درمان دیابت بارداری، تغییر سبک زندگی است. رعایت یک رژیم غذایی مناسب و انجام فعالیت‌های ورزشی در کنترل دیابت بارداری نقش مهمی دارند.
در صورتی که با توصیه‌های بالا، قند خون مادر به خوبی کنترل نشود، درمان دارویی شروع خواهد شد. درمان دارویی به دو روش زیر امکان پذیر است:
درمان تزریقی با انسولین: ترجیح اکثر پزشکان استفاده از انسولین است. با این روش کنترل قند خون بهتر انجام خواهد شد. رژیم‌های مختلف انسولین برای مادران باردار وجود دارد.
مورد قبول‌ترین رژیم، تزریق انسولین کوتاه اثر قبل از هر وعده‌ی غذایی است. در این روش به مادر آموزش داده می‌شود که قبل از وعده‌ی غذایی، قند خود را اندازه‌گیری کند.
بر اساس عدد قند خون و حجم غذایی که می‌خواهد در این وعده مصرف کند، مقدار انسولین تزریقی تنظیم خواهد شد.
استفاده از داروهای خوراکی: در کسانی که قادر به تزریق انسولین نیستند و یا این روش را قبول نمی‌کنند، می‌توان از داروهای خوراکی استفاده کرد. رایج‌ترین داروی خوراکی مورد استفاده در خانم باردار، داروی متفورمین است.
به نظر می‌رسد که مصرف این دارو عارضه‌ی خاصی برای جنین نخواهد داشت.

پیگیری‌های پس از زایمان
بیشتر موارد دیابت بارداری پس از زایمان برطرف خواهد شد. ۲۴ تا ۷۲ ساعت بعد از زایمان، قند خون مادر اندازه‌گیری می‌شود.
در صورتی که هنوز مقدار قند خون بالا باشد، درمان مادر ادامه پیدا خواهد کرد. بنا به وضعیت مادر، پزشک زمان بعدی ویزیت و بررسی قند خون را مشخص خواهد کرد.