علت افسردگی بعد از زایمان، دومین بیماری در دنیا

بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانی، افسردگی دومین بیماری پس از بیماری‌های قلبی در دنیا است و دوره بعد از زایمان، زمانی است که بیشترین خطر را برای بروز اختلالات خلقی مانند اندوه و افسردگی دارد. افسردگی بعد از زایمان یک مشکل شایع در میان بانوان است. بین یک‌دوم تا دوسوم مادران دوره کوتاهی پس از زایمان دچار بی‌ثباتی خلقی و آشفتگی می‌­شوند که معمولاً در روزهای سوم و چهارم پس از زایمان این علائم به اوج خود می­‌رسند و در بیشتر بانوان پس از چند روز از بین می­‌روند. در ۸۰ درصد زنانی که برای نخستین بار بچه‌دار می‌شوند، نوعی افسردگی خفیف موسوم به پژمردگی مشاهده می‌شود. پژمردگی پس از زایمان موضوعی کاملاً طبیعی است. این افسردگی خفیف، معمولاً چند روز تا چند هفته بعد از زایمان رخ می‌دهد و عموماً خود به خود بهبود می‌یابد و در عرض چند هفته به طور کامل و بدون درمان برطرف می‌شود اما گاهی علائم در فرد باقی می­‌ماند که نیازمند درمان است. معمولاً از هر ۱۰۰ زن، ۱۰ تا ۱۵ نفر دچار این اختلال می­‌شوند. افسردگی بعد از زایمان با احساساتی مانند غم و اندوه، گریه، درگیری فکری، کاهش اعتماد به نفس، تحریک‌پذیری، زود عصبانی شدن و عدم لذت بردن مشخص می‌شود (تانوس و همکاران،[۱] ۲۰۰۸). گاهی افسردگی پس از زایمان ممکن است به صورت اضطراب و استرس ظاهر شود. افسردگی بعد از زایمان اثرات منفی بر ابعاد زندگی مادر دارد. البته علل و عواملی منجر به بروز این اختلال می‌شود. عواملی مانند سابقه افسردگی در خانواده، ناخواسته بودن بارداری، نوع زایمان، تعارض و اختلاف با همسر، عدم حمایت همسر، بستری شدن نوزاد یا مادر پس از زایمان و… می‌تواند بر بروز افسردگی مؤثر باشد. زنانی که در زمانی از زندگی خود دچار افسردگی بوده‌اند یا بستگانی دارند که دچار افسردگی بوده‌اند، ممکن است از نظر ژنتیکی با احتمال بیشتری به افسردگی پس از زایمان مبتلا شوند. لازم به ذکر است که ادامه یافتن افسردگی در مادران پس از زایمان، سبب بروز دلبستگی ضعیف مادر و کودک می‌شود.

علل بروز افسردگی پس از زایمان
یکی از علل بروز افسردگی پس از زایمان تغییرات هورمونی است که یک تأثیر طبیعی از تغییر هورمونی ناشی از بارداری و زایمان تلقی می‌شود. سطح استروژن و پروژسترون که طی بارداری افزایش یافته بود، به طور ناگهانی پس از وضع حمل افت می‌کند و این مسأله می‌تواند روی روحیات فرد تأثیر بگذارد. این هورمون‌های زنانه در طول یک هفته یا بیشتر به سطحی که قبل از بارداری بوده‌اند، باز خواهند گشت. همین که سطح هورمون به حالت متعادل خود بازمی‌گردد، علائم افسردگی یا همان غم و اندوه نیز به طور خود به خود و بدون نیاز به درمان پزشکی از بین می‌رود.

همچنین تحقیقات نشان داده احتمالاً بین نوع زایمان و بروز افسردگی پس از آن ارتباط وجود دارد؛ زنانی که نوزاد خود را با عمل سزارین به دنیا می­‌آورند، نسبت به زنانی که زایمان طبیعی دارند، بیشتر به افسردگی بعد از زایمان دچار می­‌شوند (آپونگ و همکاران،[۲] ۲۰۰۶). علت این امر شاید به دلیل افت قوای بدنی مادر و بروز دردهای پس از عمل سزارین باشد.

یکی دیگر از علل بروز افسردگی پس از زایمان، کمبودهای غذایی است. در مطالعات بسیاری به ارتباط بین رژیم غذایی با بیماری‌های روانی مانند افسردگی اشاره شده است. ممکن است افسردگی در بانوان به دلیل کمبود موادی چون آنتی اکسیدان‌ها، ویتامین‌ها، روی، منیزیم، ویتامین‌های گروه ب مثل اسید فولیک، ویتامین D، سلنیوم و اسیدهای چرب امگا-۳ باشد. به ویژه اینکه مطالعات نشان داده کمبود امگا-۳ در بروز افسردگی بعد از زایمان اثرگذار است (داو و همکاران،[۳] ۲۰۱۴). از آنجایی که امگا-۳ از مادر به جنین و همچنین از طریق شیر به نوزاد منتقل می‌شود، میزان این اسید چرب در دوران بارداری و حداقل ۶ هفته پس از زایمان به شدت کاهش می‌یابد. مشکل دیگر این است که اغلب افراد از جمله زنان باردار و شیرده به میزان کافی امگا-۳ دریافت نمی­‌کنند. بنابراین یکی از راه‌های پیشگیری و کنترل افسردگی پس از زایمان این است که مادران در دوران بارداری و شیردهی به میزان کافی از اسیدهای چرب امگا-۳ استفاده کنند. ماهی­‌ها به ویژه ماهی­‌های چرب مانند سالمون، ساردین و قزل‌آلا، گردو، دانه کتان و شاهدانه از منابع خوب اسیدهای چرب امگا-۳ به شمار می‌روند. در حقیقت دوران پس از زایمان و شیردهی منجر به کمبودهای غذایی در مادر شده و زمینه بروز افسردگی را فراهم می­‌کند. از این رو توصیه می­‌شود مادران عزیز اصول تغذیه در دوران پس از زایمان را جدی بگیرند و از رژیم‌های مناسب غذایی برای پیشگیری از بروز افسردگی بهره ببرند.

برای درمان افسردگی پس از زایمان می­‌توان از مشاوره و نیز دارودرمانی بهره برد. همان‌گونه که ذکر شد، چنانچه علائم طی چند روز یا چند هفته از بین برود، نیازی به درمان ندارد ولی اگر پس از چند هفته همچنان علائم باقی بماند، بهتر است به مشاور و روانشناس جهت درمان مراجعه شود. در موارد افسردگی شدید لازم است دارودرمانی نیز انجام شود. برخی از داروهای ضدافسردگی خطر چندانی برای مادران شیرده ندارد. همچنین تغذیه مناسب و استراحت کافی، ارتباط بیشتر با خانواده و دوستان و ورزش نیز می‌تواند به بهبود علائم افسردگی کمک کند. استراحت کافی تأثیر قابل ملاحظه‌ای در سلامت جسم و روان دارد. همچنین حمایت و پشتیبانی همسر نیز می‌تواند در بهبود علائم افسردگی بسیار مؤثر باشد.