انواع اختلالات رفتاری در کودکان، دلبستگی یعنی چی؟

گوهر یسنا انزانـی، دانشجوی دکترای کودکان استثنایی دانشگاه علوم تحقیقات: در هر جامعه‌ای سلامت روان افراد بسیار مهم می‌باشد و بیماری‌های روانی که سبب اختلال در عملکرد شغلی، اجتماعی و خانوادگی افراد می‌شود و با کاربرد راه‌کارهای لازم به میزان زیادی قابل کنترل است.

از نظر سازمان بهداشت جهانی سلامت روان عبارت است از قابلیت فرد برای برقراری ارتباط هماهنگ با دیگران، توانایی در تغییر و اصلاح محیط اجتماعی خود، حل مناسب تعارض‌های هیجانی و تمایلات شخصی خود و ... در واقع هدف سلامت روانی کمک به تمام افراد در رسیدن به زندگی کامل‌تر و شادتر، هماهنگ‌تر و پیشگیری از بروز اختلالات خلقی، عاطفی و رفتاری است.
باولبی ( Bowlby ) در تأکید بر اهمیت رابطۀ مادر و کودک معتقد است آنچه برای سلامت روانی کودک ضروری است تجربۀ یک ارتباط گرم، صمیمی و مداوم با مادر یا جانشین دائم او می‌باشد. او معتقد است بسیاری از اشکال روان رنجوری و اختلالات شخصیت حاصل محرومیت کودک از مراقبت مادرانه یا عدم ثبات رابطۀ کودک با چهرۀ دلبستگی است.

به‌نظر می‌رسد هر شکافی بین مادر و کودک می‌تواند اثر منفی و قاطعی بر تحول شخصیت کودک داشته باشد که در بزرگسالی منجر به اختلالات رفتاری گردد. طبق پژوهش‌ها تجارب اولیۀ مادر و کودک می‌تواند به دلبستگی ناایمن منجر شود، که هر چند پدیدۀ مرضی نیست ولی می‌تواند به پدیده‌های مرضی بزرگسالی منجر گردد.

ون واگنر ( van wagner ) بیان می‌کند کودکان با تشخیص اختلال افسردگی، اختلالات اضطرابی، نافرمانی مقابله‌ای و ... اکثراً دچار مشکلات دلبستگی و دارای تاریخچه‌ای از بدرفتاری، غفلت و آسیب‌های دوران اولیۀ کودکی می‌باشند.

همچنین نبود تکیه‌گاه مناسب در خانواده، باعث بروز احساس بی‌اعتمادی و بی‌ارزشی کودک می‌گردد و معمولاً در این کودکان رفتارهای حضم آلود، نافرمانی، اضطراب شدید و ... به وضوح قابل مشاهده می‌باشد.با توجه به افزایش روز افزون اختلالات رفتاری، عاطفی، خلقی در کودکان و بی‌تأثیر نبودن سبک‌های دلبستگی با بروز اختلالات در این مقاله سعی می‌کنیم دلبستگی را تعریف نموده تا شاید بتوانیم با یادگیری این مطلب ساده از بروز مشکلات رفتاری، اعتیادها، ازدواج‌های ناموفق‌، اختلالات خلقی و ... جلوگیری به عمل بیاوریم ( همیشه شناخت و آگاهی، آموزش زود‌هنگام، مداخلۀ به‌هنگام در جلوگیری از اختلالات بسیار حائز اهمیت می باشد ).
رابطۀ مادر و کودک مهم‌ترین اصلی است که در رشد شخصیت انسان مورد تأکید اثر روانشناسان قرار گرفته است.

دلبستگی عبارت است از پیوند عاطفی عمیق، که با فرد خاص در زندگی خود برقرار می‌کنیم، به‌صورتی که زمانی با آن‌ها تعامل می‌کنیم، احساس نشاط و به‌هنگام استرس احساس آرامش می‌کنیم.
بالبی به‌طور منظم و منسجم به مطالعۀ این رابطه پرداخته است. اولین دلبستگی را ارتباط روانی پایدار بین دو انسان می‌داند که تا پایان عمر ادامه پیدا می‌کند. یعنی انسان در هر سنی، وقتی شاد است، که مطمئن باشد کسی در کنارش می‌تواند به عنوان همدم، همراه و ... قرار می‌گیرد.

از دیدگاه بالبی عشق مادر در دوره نوزادی مثل ویتامین و پروتئین ضروری است. که باعث بقای کودک می‌شود.

دلبستگی باعث ایجاد پایگاه امن در کودک می‌گردد. نوزاد از حدود 6 ماهگی شروع به دلبستگی می‌کند و پس از آن ترس از غریبه‌ها را نشان می‌دهد. به عقیدۀ بالبی اگر دلبستگی در 2-3 ساگی رخ ندهد احتمال ابتلا به بیماری‌ها بسیار زیاد می‌شود.

نوزاد انسان از ابتدای تولد رفتارهایی دارد که رفتارهای دلبستگی نامیده می‌شود که این رفتارها منشأ زیستی دارد و اساس پیوندهای عاطفی دراز مدت را شکل می‌دهد.

پژوهشگران برای توجیه تفاوت کودکان در زمینۀ دلبستگی 4 سبک را تعریف کرده‌اند:

1) دلبستگی ایمن:
این کودکان به‌هنگام غیبت والدین گریه می‌کنند یا نمی‌کنند ولی مادر را به دیگران ترجیح می‌دهند والد باشد فعالانه می‌خواهند کنار او باشند. هر تماس از طرف والدین را دوست دارند. این کودکان به راحتی به مهدکودک و مدرسه می‌روند. به‌هنگام ترس در آغوش والدین آرام می‌شوند. کنار والدین بودن را به هر بازی ترجیح می‌دهند و در بزرگسالی اعتماد به نفس بالا دارند و کمترین اختلالات رفتاری در آن‌ها مشاهده می‌شود.

۲) دلبستگی دوری جو ( اجتنابی ):
هنگام حضور والدین بی‌اعتنا هستند. وقتی والد نباشد بی‌اعتنا ناراحت نمی‌شوند و به افراد غریبه واکنش بیشتری نشان می‌دهند. این کودکان در هنگام بغل کردن والدین به آن‌ها نمی‌چسبند. این کودکان نمی‌توانند به هیچ‌کس اعتماد کنند و حتی تا پایان عمر با کسی احساس صمیمیت داشته باشند، این افراد دیگران را به والدین ترجیح می‌دهند و هیچ‌گاه نمی‌توانند افکارشان را با دیگران در میان بگذارند.

3) دلبستگی مقاوم:
قبل از جدایی می‌خواهند کنار والد باشند و به کاویدن محیط نمی‌پردازند. وقتی والد برگردد خشمگین شده و حتی گاهی والد را نیز می‌زنند. این کودکان به بیگانگان مشکوک هستند و این شکاکیت تا بزرگسالی ادامه دارد ( ۷ تا ۱۵% ) در کودکی دائم نگران و افسرده هستند و در بزرگسالی دائم نگران قطع رابطه و دوست‌داشتنی نبودن هستند.

۴) دلبستگی آشفته - سردرگم:
بیشترین ناامنی در این دل‌ بستگی است. وقتی والدین باشند رفتارهای متضاد دارند و رفتارهایشان عجیب و غریب است این کودکان رفتارهای اجتنابی دارند و گیج و سردرگم به نظر می‌رسند.

با توجه به اینکه دلبستگی فقط در دوره نوزادی نیست و تا پایان زندگی تداوم دارد.
دلبستگی در مواجهه یا مشکلات، مدیریت عواطف، سازگاری زناشویی و ... تعمیم می‌یابد.
کودکان با دلبستگی امن نقش رهبر موفق را خواهد داشت.
هیجان‌ها ارتباط بسیار محکمی با دلبستگی دارد.
کسانی که دلبستگی امن دارند ارتباطات بین فردی مناسب داشتند و همدل‌تر هستند آشفتگی هیجانی در افراد با دلبستگی ایمن کم است.
راهبرد‌های مقابله‌ای در سبک دلبستگی ایمن بیشتر است و ...
به نظر می‌رسد لازم است تا اطلاع دقیق‌تری از این مبحث مهم داشته باشیم امید است بتوانیم در قسمت دوم با مراحل دلبستگی و رفتار والدین برای رسیدن به دلبستگی ایمن آشنا شویم تا با آگاهی بیشتر بتوانیم از بروز اختلالات رفتاری، عاطفی، خلقی در کودکان جلوگیری نموده و رسیدن به سلامت روانی بزرگسالان را در فرزندان افزایش دهیم.
در مقاله قبل با ۴ سبک دلبستگی آشنا شدیم و متوجه شدیم دلبستگی که در روابط والد و کودک شکل می‌گیرد تا رابطه عاشقانه بزرگسالی فرد انتقال می‌یابد و می‌تواند بر رفتار، شناخت، هیجانات در هر زمانی از زندگی اثر بگذارد.

کودکانی که سبک دلبستگی ایمن دارند، معمولاً در نبود والدین حس ناراحتی نمی‌کنند و هنگام ترس برای کسب آرامش به سمت والدین خود می‌آیند و هر تماس از سمت والدین را با آغوش باز می‌پذیرند.

در این سبک والدین با کودکان بازی می‌کنند و در برابر نیازهای فرزندان‌شان با علاقه واکنش نشان می‌دهند. در بزرگسالی این افراد که از والدین خود واکنش با علاقه زیاد دیده‌اند به راحتی می‌توانند به خودباوری برسند، احساسات خود را با دوستان‌شان مطرح کنند و احساس نگرانی از ترک دیگران یا ترس از دست دادن ندارند.

کودکانی که سبک دلبستگی اجتنابی دارند از والدین دوری می‌کنند. معمولاً این کودکان یک دوره از مادر خود دور بوده‌اند، پس در ارتباط با والدین فقط دنبال تنهایی هستند، یعنی نه دنبال جلب توجه والدین نه دنبال کسب آرامش کنار والدین هستند آن‌ها بین والد و بیگانه فرقی نمی‌گذارند. از صمیمی شدن احساس ناراحتی می‌کنند پس نمی‌توانند به دیگران تکیه کنند، افکار و احساس خود را نمی‌شناسند و از نزدیک شدن دیگران عصبی می‌شوند.

کودکان با سبک دوسوگرا به شدت به دیگران مشکوک هستند. آن‌ها هنگام نبود والدین خیلی ناراحت می‌شوند اما با برگشت والدین نیز آرامش نمی‌یابند این کودکان، والدین را طرد می‌کنند و نسبت به والدین پرخاش می‌نمایند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند ۱۵-۷ درصد کودکان این سبک دلبستگی را دارا می‌باشند و مادر در دسترس نبوده است. آن‌ها از نزدیک شدن به دیگران می‌ترسند و نگران هستند شاید دیگران آن‌ها را دوست نداشته باشند. این افراد در هنگام خاتمه یک رابطه پریشان و آشفته می‌شوند.

در کودکان با سبک دلبستگی آشفته بیشتر کمبود رفتار واضح و روشن دیده می‌شود، در آن‌ها گاهی اجتناب و گاهی مقاومت دارند و معمولاً گیج و سردرگم می باشند. معمولاً والدین این کودکان، ناسازگار هستند و کودک کنار این والدین احساس ترس و آسایش را هم‌زمان تجربه می‌کند پس سردرگم می‌شود.

باید دقت کنیم دلبستگی در تمام مراحل زندگی تداوم دارد، به مواجهه با تنیدگی، مشکلات زندگی، مدیریت عواطف، سازگاری‌های زناشویی و ... تعمیم می‌یابد.
معمولاً کودکان با دلبستگی ایمن رهبر اجتماعی می‌شوند و کودک با دلبستگی ناایمن معمولاً گوشه‌گیر، کم‌فعالیت و بی‌هدف می‌شود.

در کل افراد با دلبستگی ایمن در ارتباطات بین‌فردی، حل مشکلات اجتماعی، رویارویی با تنیدگی سلامت جسمانی و روانی بسیار موفق‌تر هستند.

به عقیده بالبی برای تأمین سلامت روانی کودک، برقراری روابط گرم و دائمی بین او و مادر ضروری می‌باشد. در این راستا به نظر می‌رسد 6 ماه دوم سال اول زندگی دوره حساس برقراری رابطه دلبستگی است.

کودک قبل از 3 هفته، دلبستگی کامل ندارد فقط صدا و بوی مادر را ترجیح می‌دهد. 6-3 ماهگی، کودک لبخند خود را فقط به آشنایان نشان می‌دهد که در این حالت می‌گوییم دلبستگی در حال شکل‌گیری است.

6 ماهگی تا 3 سالگی در این مرحله که به آن دلبستگی واضح می‌گویند.

کودک از طریق حضور و غیاب، بودن والدین را کنترل می‌کند و از 8 ماهگی اضطراب جدایی شروع می‌گردد و پیوند عاطفی کم کم شکل می‌گیرد.

3 سالگی به بعد رفتار مشارکتی آغاز شده و کودک مذاکره و مشارکت می‌کند.

به نظر می‌آید، در پدیدآیی انواع دلبستگی عوامل زیر مؤثر می‌باشد:
۱- پاسخ‌دهی مراقب
2- خلق و خوی کودک ( خلق آرام‌تر، دلبستگی ایمن بیشتر )
۳- اهمیت رفتار حساس ( حساسیت مراقب یعنی علامت‌دهی نوزاد را درک کردن، تعریف نوع گریه نوزاد پاسخ‌دهی مناسب به خواسته نوزاد، در دسترس بودن مادر )
( دقت کنید حساسیت با لوس کردن و حمایت افراطی متفاوت می‌باشد ).
با توجه به این که سبک دلبستگی زندگی آینده فرد را رقم می‌زند و در روابط بین‌فردی و درون‌فردی مهارت‌های اجتماعی، مقابله با تنیدگی، مهارت سازگاری زناشویی، اضطراب و ... اثر دارد نیاز است به موارد زیر دقت کنیم:
تعامل متقابل و رابطه عاطفی بین مادر و نوزاد به روابط اجتماعی کودک در آینده شکل می‌دهد و نحوه برخورد مادر با کودک در چگونگی اجتماعی شدن و کسب مهارت‌های اجتماعی فرزند اثر می‌گذارد. پس یادگیری مهارت‌های فرزندپروری برای مادر بسیار الزامی است.
افرادی که از سبک دلبستگی ایمن برخوردارند هوش هیجانی بالاتری دارند می‌توانند هیجان خود را مدیریت کرده و تصمیم‌گیری‌های مؤثر داشته باشند به اعتقاد گلمن IQ فقط ۲۰% موفقیت فرد و EQ می‌تواند ۸۰% موقعیت فرد باشد ( IQ بهره هوشی EQ هوش هیجانی )
دلبستگی ایمن عامل محافظت‌کننده می‌باشد و فرد دلبسته ایمن می‌تواند راهبردهای مناسب‌تری داشته باشد.
دلبستگی ایمن کلیه اختلالات رفتاری کودکان را کاهش می‌دهد.

اما با توجه به مطالب بیان شده دلبستگی در بزرگسالان ۴ سبک دارد.
1- سبک ایمن
۲- سبک مضطرب _ نگران
3- سبک اجتنابی _ تحقیر کننده
۴- اجتنابی _ همراه با ترس
سبک دلبستگی ایمن در بزرگسالان مشابه همین سبک در کودکان است.
سبک دلبستگی مضطرب _ نگران در بزرگسالان مشابه دوسوگرا است.
سبک دلبستگی اجتنابی تحقیرکننده و اجتنابی همراه با ترس مثل سبک دلبستگی اجتنابی در کودکان است.

افراد با سبک دلبستگی ایمن موافقند که:
1- برایم آسان است با دیگران ارتباط عاطفی داشته باشم.
۲- به راحتی می‌توانم دیگران را دوست بدارم و بگذارم آن‌ها مرا دوست بدارند.
3- نگران تنها ماندن نیستم.
۴- مثبت فکر می‌کنم.
5- از روابط احساس رضایت دارم.
۶- ارتباط زناشویی حمایتی و پر از تعهد دارم.
افراد با سبک دلبستگی اجتنابی همراه با ترس موافقند که:
۱- از صمیمی شدن حس ناراحتی می‌کنم.
2- برای من اعتماد به دیگران و وابستگی به آن‌ها سخت است.
۳- از آسیب دیدن می‌ترسم.
4- نسبت به خودم و همسرم نگرش منفی دارم.
۵- من بی‌ارزشم.
6- همسرم مورد اعتماد نیست.
۷- احساساتم باید سرکوب گردد.
ذکر این نکته مهم است که سبک دلبستگی مضطرب نگران نیز روابط بلند مدت دارند اما اصلاً خشنود نیستند و همیشه در این اضطراب هستند که طرف مقابل را از دست بدهند.

عوامل مؤثر بر دلبستگی ایمن:
پژوهشگران چند عامل اثرگذار را برای رسیدن ایمن مطرح می‌کنند.
1- فرصت برقراری رابطه نزدیک با والدین ( رابطه با والدین باید بسیار نزدیک باشد )
۲- کیفیت پرستاری کردن والدین ( پاسخ‌دهی بی‌درنگ، منظم و مناسب والدین بسیار حائز اهمیت است ).
3- شرایط کودک ( نارس نبودن، نبود عقب‌ماندگی و شرایط ایده‌آل در سبک دلبستگی والدین بسیار مهم می‌باشد ).
۴- شرایط خانوادگی ( شرایط استرس‌زا، مشکلات مالی، فوت و ... می‌تواند دلبستگی را از حالت ایمن بودن خارج نماید ).
والدینی که حامی و ملایم هستند، در برابر گریه کودک واکنش مناسب نشان می‌دهند، با کودک خوب صحبت می‌کنند، در دسترس هستند معمولاً می‌توانند سبک دلبستگی ایمن را با کودک خود تجربه کنند.
با توجه به این که دلبستگی اگر مشکل داشته باشد فرد در بزرگسالی عاطفه سطحی دارد تماس چشمی و جسمی نمی‌گیرد، رفتارهای تخریب گرایانه دارد، نسبت به حیوانات و آدم‌ها بی‌رحم است. الگوی تغذیه نا‌مناسب دارد، ضعف مهارت‌های اجتماعی به وضوح مشاهده می‌شود امید است با آشنایی با سبک‌های متفاوت دلبستگی و اثر رفتار والدین سعی کنیم مهارت‌های اجتماعی و مهارت‌های فرزندپروری را بیاموزیم تا بتوانیم کاملاً با آرامش فرزند خود را بزرگ کرده و جامعه‌ای ایمن داشته باشیم.
امید است در کنار همه فعالیت‌های روزمره یادگیری مهارت‌های اجتماعی کنار متخصص روانشناسی را در اولویت زندگی قرار دهیم تا از آسیب‌های جدی جلوگیری به عمل آوریم.