چگونه بچه حرف گوش کنی داشته باشیم؟

گوهر یسنا انزانـی، دانشجوی دکترای کودکان استثنایی دانشگاه علوم تحقیقات؛ خیلی اوقات والدین با کودکانی مواجه می شوند که الگویی از منفی بافی ، لجبازی ، نا فرمانی ، رفتار خصومت ، دشمنی نسبت به بزرگ ترها و ... را دارند، با توجه به این که اکثر والدین در حال حاضر نسبت به فرزندان خود بسیار حساس شده اند با کمی تلاش دنبال دلیل رفتار های فرزند خود در اینترنت می گردند و بعضا مشاهده می شود بر چسب نا فرمانی مقابله ای به کودک خود زده و برای درمان به کلینیک های روان شناسی مراجعه می کنند.  با توجه به این که اختلال نافرمانی مقابله ای بسیار اختلال شایع و پیش آیند رفتارهای بزه کارانه و ضد اجتماعی است. در این مقاله سعی می کنیم به صورت کوتاه این اختلال را شناخته و بتوانیم بدون بر چسب زدن به فرزندان یا اگر نگران هستیم با مراجعه ساده به روانشناسان کودک و ارزیابی دقیق ، شرایط مطلوب تری برای فرزندانمان فراهم کنیم.

در راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی DSM5 ، برای کودکان رفتار های زیر مطرح شده:

A - خلق خشمگین و تحریک پذیر:
- از کوره در رفتن
- حساس و زود زنج
- عصبانی شدن و اوقات تلخی

B - رفتار ستیزه جویانه / لجبازی:
- با مظاهر قدرت و والدین مشاجره کردن
- به طور دائم از دستورات سر پیچی کردن
- به طور عمد بقیه را اذیت کردن
- دیگران را به خاطر اشتباه خود سرزنش کردن

C - کینه جویی :
- در طی 6 ماه قبل اقدام به کینه جویی کردن
ذکر این نکته ضروری است که در کودکان کمتر از ۵ سال در بیشتر روز ها ، (حداقل ۶ ماه) باید علائم دیده شود و در کودکان بالا تر از ۵ سال ۱، بار در هفته (حداقل ۶ ماه) باید توسط والدین علائم گزارش گردد.

عوامل متعددی را برای این کودکان ذکر کرده اند:

1 - سرشتی :
مشکلات تنظیم هیجانی ، کنش پذیری هیجانی ، تحمل ناکامی پایین

۲ - محیطی :
فرزند پروری خشن و متناقض ، غفلت والدین

3 - ژنتیک :
ضربان قلب پایین ، واکنش پذیری رساش پوست ، نا بهنجاری قشر پیش پیشانی و کاهش واکنش پذیری کورتیزول پایه.

با توجه به اینکه در این اختلال ؛ خطر بالای بزه کاری ، رفتارهای ضد اجتماعی، سوء مصرف مواد در بزرگسالی ، ترک تحصیل ، اضطراب و ... مشاهده می شود ، و این اختلال خیلی زیاد با رفتار والدین مرتبط می باشد و حـدوداً بین 6 ،2 الی 6 ، 15  درصد شایع می باشد ، ضروری است در صورتی که از رفتارهای بیان شده در فرزند خود 4 مورد ( در دوره ی زمانی 6 ماهه) می بینید سریعاً با مشاوره ای کار آمد جلوی اختلال های بعدی را بگیرید.

اما پژوهش ها نشان داده چنانچه مهارت های شناختی ،اجتماعی ، عاطفی مورد نیاز به کودکان توسط والدین آموزش داده می شود ، روابط بین فردی والدین با کودک مناسب باشد ،کودک عزت نفس بالایی داشته باشد ، والدین خصوصاً مادر بتواند در ماه های اول زندگی دلبستگی ایمن برای کودک فراهم کند ،کودک بتواند به والدین خودش اعتماد کند. والدین فرزند پروری مثبت داشته باشند و مدیریت رفتارهای نا کارآمد را به کودک خود بیاموزند، کودک بتواند خشم خودش را مدیریت کرده و مهارت حل مسئله را به خوبی بیاموزد ، می تواند حتی اگر این اختلال وجود داشته باشد به میزان قابل توجهی کنترل گردد.

پژوهش ها نشان داده چنانچه بچه ها آموزش کارکردهای اجرائی را ببینند یعنی یادگیری برنامه ریزی ، سازمان دهی ، حافظه فعال ، مدیریت زمان ، بازداری پاسخ ، مقاومت مبتنی بر هدف ، این آموزشها می تواند خطر ابتلا به نافرمانی تقابلی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

ذکر این نکته ضروری است که مشکلات رفتاری کودکان بسیار شبیه به هم می باشد کلاً اختلال نافرمانی مقابله ای به میزان قابل توجهی شبیه بیش فعالی ، اختلال سلوک ، افسردگی ، اختلال زبان ، اختلال هراس اجتماعی و .... است . پس قبل از نگران شدن کافی است به رفتارهای کودک خود طی ۶ ماه دقت کنیم و بدانیم بچه ها در مراحل رشدی قبل از ۷ سال وقتی بعد از آن علائم لجبازی دارند و مثل دروغگویی که در ۱۰-۶ سال تخیل است ،در کودکان نیز لجبازی بعضاً برای اثبات خود به عنوان فردی مستقل می باشد و اکثر کودکان در مراحل رشدی نافرمانی ، دشمنی، سر پیچی از قوانین را دارند و جای نگرانی نیست .

اما چنانچه رفتارهای عنوان شده حداقل ۶ ماه دوام داشت لازم است پس از سنجش و ارزیابی چنانچه نیاز بود درمان را انجام دهید. و با توجه به این که پیشگیری بهتر از درمان جواب می دهد خوب است مهارتهای اجتماعی مثل کنترل خشم ، مدیریت رفتار ، حل مسئله ، مبارزه با خلق منفی ، کنترل استرس و...خصوصاً مهارت های فرزند پروری را به خوبی بیاموزیم چون پژوهش ها نشان می دهند والدین با سبک دلبستگی امن که مهارت های پایه و مهارت ها ی اجتماعی و مهارتهای فرزند پروری را به خوبی می دانند احتمال این که فرزندشان مبتلا به اختلالات رفتاری باشد بسیار کم است ، مگر این که از نظر ژنتیک مشکل باشد.

پژوهش هایی که در ایران صورت گرفته نشان داده کودکانی که حل مسئله را به خوبی می دانند ، از گل بازی برای رهایی از پرخاشگری و رهایی از هیجان استفاده می کنند، عزت نفس بالایی دارند ، توسط والدین تقویت مثبت دریافت می کند و والدین راه های هدایت کردن رفتار را خوب می دانند احتمال کمتری دارد به اختلال نافرمانی مقابله ای دچار گردند.

دقت کنید این اختلال به میزان قابل توجهی با رفتار والدین مرتبط می باشد. و در قبل از نوجوانی پسران و سپس بین پسران و دختران به یک میزان است. امید است با شناخت به موقع اختلالات در فرزند دلبندمان از ابتلا آن ها به اختلالات حاد تر ، سوء مصرف مواد ، اضطراب و ..... به سرعت جلوگیری کنیم.