سن طلایی کودکان برای پیشگیری از اضطراب

سید حسن موسوی‌ چلک معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور با هشدار نسبت به افزایش نشانه‌های پنهان اضطراب در کودکان گفت: اگرچه داده‌های آماری برنامه غربالگری اضطراب تفاوت فاحشی نسبت به سال‌های گذشته نشان نمی‌دهد اما تجربه‌های بالینی مؤید آن است که فشارهای اقتصادی، تنش‌های خانوادگی، اخبار مکرر بحران و ناامنی و نیز تجربه مستقیم یا غیرمستقیم جنگ، کودکان را در معرض هوشیاری مزمن روانی قرار داده است.

وی افزود: نتایج مطالعات همه‌گیری کرونا نشان داد شیوع علائم اضطراب در کودکان در برخی کشورها تقریباً دو برابر قبل از کرونا شده است اما در ایران اگرچه آمارهای غربالگری تغییر چشمگیری را ثبت نکرده با این حال در شرایطی که کودکان در معرض تنش‌های مداوم قرار می‌گیرند، سیستم عصبی آنان در وضعیت هشدار باقی می‌ماند و این مسئله در گروه سنی ۵ تا ۸ سال بیشتر به شکل علائم رفتاری بروز پیدا می‌کند علائمی که به دلیل ناآگاهی یا گرفتاری خانواده‌ها گاه چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد.

غربالگری ۹۰۰ هزار کودک/ شناسایی ۱۸۶ هزار مضطرب

معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور با اشاره به اجرای برنامه ملی غربالگری اضطراب کودکان گفت: تاکنون به صورت تقریبی ۸۹۹ هزار و ۷۹۳ کودک ۵ تا ۶ ساله در کشور غربالگری شده‌اند که از این تعداد ۱۸۶ هزار و ۷۷۲ کودک مشکوک به اضطراب شناسایی شده‌اند از مجموع کودکان مشکوک، ۱۴۱ هزار و ۲۹۳ نفر برای دریافت خدمات روانشناختی به مراکز مشاوره ارجاع شده‌اند که این رقم حدود ۷۶ درصد کودکان شناسایی‌شده را شامل می‌شود.

موسوی‌چلک با بیان اینکه علائم اضطراب در کودکان ۵ تا ۸ سال بیشتر به صورت نشانه‌های رفتاری و جسمانی خود را نشان می‌دهد، اظهار کرد: دل‌درد و سردردهای مکرر بدون علت پزشکی، تهوع صبحگاهی پیش از رفتن به مدرسه، شب‌ادراری، اختلال خواب و کابوس، ترس شدید از جدایی، چسبندگی افراطی به والدین و همچنین پرخاشگری از مهم‌ترین نشانه‌هایی است که خانواده‌ها باید نسبت به آن حساس باشند. اگر این علائم بیش از چهار هفته ادامه پیدا کند و عملکرد روزمره کودک را مختل سازد، کودک نیازمند ارزیابی تخصصی و دریافت مداخلات روانشناختی است.

وی درباره منشأ اضطراب کودکان امروز نیز گفت: هرچند پژوهش مستقلی در این زمینه انجام نشده اما تجربه‌های بالینی نشان می‌دهد اضطراب و تنش والدین در رتبه نخست عوامل اضطراب‌زا برای کودکان قرار دارد. پس از آن تعارض‌های خانوادگی، استفاده افراطی از فضای مجازی، فشار مدرسه و مواجهه مکرر با اخبار ترسناک از جمله مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده اضطراب در کودکان محسوب می‌شوند.

فقط ۹۱ مرکز تخصصی کودک و نوجوان در کشور داریم

موسوی‌چلک در پاسخ به این پرسش که آیا ظرفیت مراکز مشاوره برای درمان این کودکان کافی است یا خیر، تصریح کرد: در حال حاضر از مجموع ۲۹۰۳ مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی فعال در کشور تنها ۹۱ مرکز به صورت تخصصی در حوزه کودک و نوجوان فعالیت می‌کنند که این عدد تنها حدود ۳ درصد کل مراکز را شامل می‌شود. همین آمار به‌روشنی نشان می‌دهد ظرفیت تخصصی موجود پاسخگوی حجم نیاز خانواده‌ها نیست هرچند مراکز مشاوره عمومی نیز تا حدی به ارائه خدمات به کودکان می‌پردازند.

معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور با تشریح علت انتخاب گروه سنی ۵ تا ۸ سال برای مداخلات اضطرابی گفت: در این سنین به دلایل عصب‌رشدی، مدارهای آمیگدال و قشر پیش‌پیشانی مغز در حال شکل‌گیری هستند، انعطاف‌پذیری عصبی بالاست و الگوهای مقابله‌ای کودک هنوز تثبیت نشده‌اند بنابراین این دوره زمان طلایی برای مداخله محسوب می‌شود.

وی هشدار داد: اگر اضطراب مزمن در این سنین مورد درمان قرار نگیرد خطر بروز افسردگی، اختلالات شخصیت و حتی سوءمصرف مواد در سال‌های بعد افزایش می‌یابد. اضطراب درمان‌نشده در کودکی همچنین می‌تواند به افت تحصیلی، ضعف مهارت‌های اجتماعی، کاهش عزت‌نفس و شکل‌گیری اختلالات اضطرابی مزمن در بزرگسالی منجر شود.

تجربه جنگ و کرونا؛ افزایش ترس از صداهای بلند و تاریکی در کودکان

وی درباره تأثیر بحران‌های اخیر بر سلامت روان کودکان نیز گفت: هرچند مطالعه مستقلی در این زمینه انجام نشده اما تجربه‌های میدانی ناشی از همه‌گیری کرونا و نیز جنگ ۱۲ روزه اخیر نشان داد علائمی نظیر اضطراب جدایی، شب‌ادراری، ترس از صداهای بلند، حساسیت به تاریکی، پرخاشگری و اختلال خواب در میان کودکان افزایش یافته است.

معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور در توضیح علت انتخاب قصه‌درمانی به عنوان یکی از روش‌های مداخله‌ای گفت: در سن ۵ تا ۸ سالگی، تفکر کودک بیشتر نمادین است و او نمی‌تواند درباره اضطراب خود به شکل انتزاعی و مستقیم صحبت کند اما قصه‌گویی این امکان را به کودک می‌دهد که احساساتش را به‌صورت غیرمستقیم و از طریق شخصیت‌های داستان بیان کند، بدون آنکه احساس خجالت یا ناتوانی داشته باشد.

وی افزود: قصه‌ها الگوهای سالم مقابله با ترس و نگرانی را به کودک آموزش می‌دهند و در تنظیم هیجان نیز بسیار مؤثرند؛ به‌گونه‌ای که کودک می‌تواند ترس خود را به‌صورت تدریجی کاهش دهد و با آن کنار بیاید.