بیش‌فعالی در کودکان (ADHD): علل، نشانه‌ها و روش‌های مدیریت

علل بروز بیش‌فعالی در کودکان

بیش‌فعالی یک علت واحد ندارد و معمولا ترکیبی از عوامل زیستی، ژنتیکی و محیطی در ایجاد آن نقش دارند.

عوامل ژنتیکی

تحقیقات نشان می‌دهد کودکانی که یکی از والدین یا بستگان نزدیک آنها دچار ADHD هستند، بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند. ژن‌ها بر عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین تاثیر می‌گذارند.

به نقل از medlineplus.gov

In most individuals with ADHD caused by rare gene mutations, a mutation in a single gene is enough to cause the disorder. The genes associated with ADHD are thought to be involved in the development of the brain.

در بیشتر افراد مبتلا به ADHD که ناشی از جهش‌های ژنی نادر هستند، یک جهش در یک ژن واحد برای ایجاد این اختلال کافی است. تصور می‌شود ژن‌های مرتبط با ADHD در رشد مغز نقش دارند.

اختلالات مغزی و عصبی

در برخی کودکان، بخش‌هایی از مغز که مسئول کنترل رفتار، تمرکز و تصمیم‌گیری هستند، عملکرد متفاوتی دارند. این تفاوت‌ها می‌تواند باعث بی‌قراری و کاهش تمرکز شود.

عوامل دوران بارداری و تولد

مصرف سیگار، الکل یا مواد مخدر در دوران بارداری، زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و کمبود اکسیژن در زمان تولد از جمله عواملی هستند که احتمال بروز بیش‌فعالی را افزایش می‌دهند.

بیشتر بخوانید: تربیت کودک از چه سنی آغاز می‌شود؟

عوامل محیطی و تغذیه‌ای

قرار گرفتن در معرض سرب، مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده، رنگ‌های مصنوعی و قند بالا ممکن است در برخی کودکان علائم را تشدید کند، هرچند این عوامل علت اصلی محسوب نمی‌شوند.

چه زنانی بیشتر در معرض تولد کودک بیش فعال هستند؟

احتمال تولد کودکی با بیش‌فعالی در زنانی که در دوران بارداری دچار عوامل پرخطر می‌شوند بیشتر است. این عوامل شامل مصرف سیگار، الکل یا مواد مخدر، مواجهه با سموم محیطی مانند سرب، استرس شدید و طولانی‌مدت، تغذیه نامتعادل و کمبود مواد مغذی مهم مانند امگا ۳ و آهن است. همچنین زنانی که زایمان زودرس دارند یا نوزاد آن‌ها وزن کم هنگام تولد دارد، احتمال بیشتری برای داشتن کودکی با علائم بیش‌فعالی دارند. این موارد صرفاً ریسک را افزایش می‌دهند و تضمینی برای ابتلا نیست.

بیش فعالی از بدو تولد است یا بعداً ایجاد می‌شود؟

بیش‌فعالی یا ADHD معمولاً از دوران کودکی آغاز می‌شود و نشانه‌های آن اغلب قبل از ۱۲ سالگی قابل مشاهده هستند، اما این به معنای وجود کامل آن از بدو تولد نیست. عوامل ژنتیکی و عصبی کودک زمینه را ایجاد می‌کنند، اما برخی عوامل محیطی و سبک زندگی پس از تولد، مانند تربیت، کیفیت خواب، تغذیه و استرس‌های محیطی، می‌توانند علائم را بروز دهند یا تشدید کنند. بنابراین، بیش‌فعالی ترکیبی از استعداد ذاتی و تأثیرات محیطی است و ممکن است علائم آن با گذر زمان و شرایط زندگی آشکار شود.

نشانه‌های بیش‌فعالی در کودکان

علائم ADHD معمولا قبل از ۱۲ سالگی ظاهر می‌شوند و در محیط‌های مختلف مانند خانه و مدرسه قابل مشاهده هستند.

نشانه‌های بی‌توجهی:

• ناتوانی در تمرکز روی تکالیف
• فراموشکاری مکرر
• حواس‌پرتی زیاد
• ناتمام گذاشتن کارها

نشانه‌های بیش‌فعالی:

• حرکت مداوم و بی‌قراری
• ناتوانی در نشستن طولانی‌مدت
• حرف زدن زیاد و بدون توقف

نشانه‌های تکانشگری:

• پاسخ دادن قبل از کامل شدن سوال
• قطع کردن صحبت دیگران
• انجام رفتارهای ناگهانی و بدون فکر

روش‌های تشخیص بیش‌فعالی

تشخیص ADHD باید توسط متخصصانی مانند روان‌شناس کودک یا روان‌پزشک انجام شود. این ارزیابی شامل:

• مصاحبه با والدین و کودک
• بررسی رفتار کودک در خانه و مدرسه
• استفاده از پرسشنامه‌های استاندارد
• رد سایر اختلالات مشابه مانند اضطراب یا اختلالات یادگیری

آیا تست‌های بیش فعالی آنلاین معتبر هستند؟

تست‌های بیش‌فعالی آنلاین می‌توانند یک دید کلی درباره احتمال وجود علائم ADHD به شما بدهند، اما مطمئن و قطعی نیستند. این تست‌ها معمولاً بر اساس پرسشنامه‌های کوتاه و خوداظهاری طراحی شده‌اند و عوامل محیطی، خلق‌وخو یا شرایط موقت کودک را در نظر نمی‌گیرند. برای تشخیص دقیق و تعیین نوع درمان مناسب، حتماً باید ارزیابی حضوری توسط روان‌شناس یا روان‌پزشک متخصص انجام شود، زیرا تنها یک متخصص می‌تواند با بررسی رفتار کودک در محیط‌های مختلف و استفاده از ابزارهای استاندارد، تشخیص معتبر ارائه دهد.

بیشتر بخوانید: علل و راهکارهای درمان ترس کودک از غریبه‌ها

آیا بیش فعالی به طور کامل قابل درمان است؟

بیش‌فعالی به طور کامل قابل درمان نیست و به عنوان یک اختلال مزمن رشد–عصبی شناخته می‌شود، اما با تشخیص به‌موقع و استفاده از روش‌های ترکیبی رفتاری، آموزشی، دارویی و تغذیه‌ای می‌توان علائم را به میزان قابل توجهی کنترل کرد و عملکرد کودک را بهبود بخشید. هدف درمان، کمک به کودک برای یادگیری مهارت‌های خودکنترلی، تمرکز بهتر و مدیریت انرژی و رفتارهای تکانشی است، تا بتواند زندگی تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی موفق‌تری داشته باشد.

روش‌های مدیریت و درمان بیش‌فعالی در کودکان

مدیریت ADHD یک فرایند چندبعدی است و ترکیبی از روش‌های رفتاری، آموزشی و در برخی موارد دارویی را شامل می‌شود.

1. آموزش والدین

والدین نقش کلیدی در مدیریت رفتار کودک دارند. یادگیری روش‌های تربیتی صحیح مانند تقویت رفتارهای مثبت، تعیین قوانین مشخص و استفاده از پیامدهای منطقی بسیار موثر است.

2. رفتاردرمانی

رفتاردرمانی به کودک کمک می‌کند تا مهارت‌های خودکنترلی، برنامه‌ریزی و تمرکز را یاد بگیرد. این روش شامل پاداش دادن به رفتارهای مطلوب و کاهش رفتارهای نامطلوب است.

3. برنامه‌ریزی محیطی

ایجاد یک محیط منظم و قابل پیش‌بینی به کودک کمک می‌کند تمرکز بیشتری داشته باشد. داشتن برنامه روزانه ثابت، کاهش عوامل حواس‌پرتی و تقسیم کارها به بخش‌های کوچک موثر است.

4. حمایت تحصیلی

کودکان بیش‌فعال در مدرسه نیاز به توجه ویژه دارند. معلمان می‌توانند با کوتاه کردن زمان تکالیف، نشاندن کودک در جای مناسب و استفاده از روش‌های آموزشی جذاب، عملکرد او را بهبود دهند.

5. درمان دارویی

در برخی موارد، پزشک ممکن است داروهایی مانند محرک‌های عصبی تجویز کند. این داروها با تنظیم سطح انتقال‌دهنده‌های عصبی به بهبود تمرکز و کاهش تکانشگری کمک می‌کنند.

6. اصلاح تغذیه و سبک زندگی

رژیم غذایی متعادل، مصرف پروتئین کافی، امگا ۳، میوه و سبزیجات، خواب کافی و فعالیت بدنی منظم می‌تواند در کاهش علائم موثر باشد.

نقش بازی و فعالیت بدنی در کنترل بیش‌فعالی

بازی‌های هدفمند مانند ورزش‌های گروهی، یوگا کودک، نقاشی و بازی‌های فکری به تخلیه انرژی کودک و افزایش تمرکز کمک می‌کنند. فعالیت بدنی منظم یکی از موثرترین روش‌های طبیعی برای کاهش بی‌قراری است.

اصول مراقبت و رفتار با کودک بیش فعال

در زمان نگهداری از کودک بیش فعال به نکات زیر توجه داشته باشید:

• ایجاد ساختار و برنامه روزانه: تعیین زمان مشخص برای خواب، بازی، تحصیل و وعده‌های غذایی به کودک کمک می‌کند نظم را یاد بگیرد و بی‌قراری کاهش یابد.
• تقویت رفتارهای مثبت: رفتارهای مطلوب کودک را با تشویق و پاداش مناسب تقویت کنید تا مهارت‌های خودکنترلی شکل بگیرد.
• محیط آرام و کم‌تحریک: کاهش عوامل حواس‌پرتی مانند شلوغی، صدای زیاد و وسایل الکترونیکی باعث تمرکز بهتر کودک می‌شود.
• فعالیت بدنی منظم: ورزش و بازی‌های فیزیکی انرژی کودک را تخلیه می‌کند و بی‌قراری را کاهش می‌دهد.
• ارتباط و تعامل مثبت: گفتگو با کودک، گوش دادن به احساسات او و استفاده از روش‌های حل مسئله به شکل آرام و محترمانه باعث کاهش تنش و تکانشگری می‌شود.
• حمایت تحصیلی: همکاری با معلمان، کوتاه کردن تکالیف طولانی و استفاده از روش‌های آموزشی جذاب عملکرد تحصیلی کودک را بهبود می‌دهد.

• 

درمان طب سنتی برای بیش فعالی

در طب سنتی، بیش‌فعالی معمولاً ناشی از اختلال در تعادل مزاج و انرژی‌های بدن در نظر گرفته می‌شود و هدف درمان بازگرداندن تعادل و آرامش است. مصرف گیاهان آرام‌بخش و تقویت‌کننده مغز مانند سنبل الطیب، بادرنجبویه، بابونه و اسطوخودوس به شکل دمنوش یا عصاره توصیه می‌شود. همچنین استفاده از غذاهای مقوی مغز مثل گردو، بادام و تخم مرغ به بهبود تمرکز و حافظه کمک می‌کند. اصلاح خواب و تنظیم ساعت خواب، کاهش مصرف مواد محرک مانند شیرینی‌های صنعتی و نوشابه‌های گازدار نیز بخش مهمی از درمان طب سنتی است.

علاوه بر این، طب سنتی به تمرینات رفتاری و فعالیت‌های بدنی سبک مانند پیاده‌روی، ورزش‌های آرامش‌بخش و بازی‌های ذهنی تأکید دارد. ماساژ کودک با روغن‌های گیاهی گرم و ایجاد محیطی آرام و منظم در خانه نیز می‌تواند انرژی اضافی کودک را تخلیه کرده و تمرکز او را افزایش دهد. این روش‌ها معمولاً به عنوان مکمل درمان‌های مدرن استفاده می‌شوند و اثرات مثبتشان با صبر و استمرار قابل مشاهده است

پیشگیری از بروز یا تشدید بیش فعالی

برای پیشگیری از بروز یا تشدید بیش‌فعالی در کودکان، می‌توان اقدامات محیطی، تربیتی و تغذیه‌ای انجام داد. ایجاد محیطی منظم و با ساختار مشخص، خواب کافی و منظم، کاهش قرار گرفتن کودک در معرض محرک‌های ذهنی و محیطی بیش از حد، تغذیه سالم با مصرف پروتئین، امگا ۳، میوه و سبزیجات، و پرهیز از مصرف زیاد قند و غذاهای فرآوری‌شده موثر است. علاوه بر این، آموزش مهارت‌های اجتماعی و کنترل رفتار از سنین پایین و تعامل مثبت والدین با کودک، به شکل‌گیری عادات مناسب و کاهش احتمال بروز علائم بیش‌فعالی کمک می‌کند.

تفاوت بیش‌فعالی و اوتیسم

بیش‌فعالی یا ADHD عمدتاً با مشکلات تمرکز، بی‌قراری و رفتارهای تکانشی مشخص می‌شود. کودکان بیش‌فعال اغلب علاقه‌مند به تعامل اجتماعی هستند، اما در کنترل توجه و رفتار خود مشکل دارند. این اختلال بیشتر بر توانایی تمرکز، انجام تکالیف و مدیریت انرژی تأثیر می‌گذارد و مهارت‌های اجتماعی کودک معمولاً طبیعی است، اگرچه گاهی به دلیل تکانشگری، مشکلاتی در روابط ایجاد می‌شود.

در مقابل، اوتیسم یک اختلال طیف گسترده رشد عصبی است که بر توانایی ارتباط اجتماعی، مهارت‌های کلامی و غیرکلامی و رفتارهای تکراری تأثیر می‌گذارد. کودکان مبتلا به اوتیسم ممکن است علاقه کمی به تعامل با دیگران داشته باشند، ارتباط چشمی ضعیف داشته باشند و به تغییرات محیط حساسیت نشان دهند. برخلاف بیش‌فعالی، مشکل اصلی در اوتیسم توانایی تعامل و درک اجتماعی است و رفتارهای پرتحرک یا بی‌توجهی ممکن است وجود داشته باشد، اما جزو ویژگی‌های اصلی نیستند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر علائم بیش‌فعالی:

• بیش از شش ماه ادامه داشته باشد
• در عملکرد تحصیلی یا روابط اجتماعی اختلال ایجاد کند
• در خانه و مدرسه به طور همزمان دیده شود

بهتر است برای ارزیابی دقیق به متخصص مراجعه شود.

سخن پایانی

بیش‌فعالی در کودکان یک مشکل قابل مدیریت است، نه یک ضعف شخصیتی. با تشخیص به‌موقع، همکاری والدین، معلمان و متخصصان و استفاده از روش‌های درمانی مناسب، می‌توان به کودک کمک کرد تا توانایی‌های خود را شکوفا کند و زندگی موفقی داشته باشد.