بی‌اختیاری ادرار؛ بررسی جامع علل، انواع و روش‌های درمان

ساختار و عملکرد طبیعی مثانه

برای درک بهتر بی‌اختیاری ادرار، ابتدا باید عملکرد طبیعی مثانه را شناخت. مثانه عضوی عضلانی است که ادرار را ذخیره می‌کند. در حالت طبیعی، زمانی که مثانه پر می‌شود، پیام‌هایی از طریق اعصاب به مغز ارسال می‌شود و فرد احساس نیاز به دفع ادرار پیدا می‌کند. در این حالت، عضلات کف لگن و اسفنکترها (دریچه‌های نگهدارنده ادرار) ادرار را در داخل مثانه نگه می‌دارند تا فرد در زمان و مکان مناسب اقدام به تخلیه کند. هرگونه اختلال در این سیستم عصبی-عضلانی می‌تواند منجر به بی‌اختیاری ادرار شود.

انواع بی‌اختیاری ادرار و ویژگی‌های آنها

بی‌اختیاری ادرار به چند دسته اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام مکانیسم خاص خود را دارند:

بی‌اختیاری استرسی

این نوع زمانی رخ می‌دهد که فشار داخل شکم افزایش پیدا می‌کند، مانند سرفه، عطسه، خندیدن یا ورزش. در این حالت عضلات کف لگن ضعیف هستند و نمی‌توانند از خروج ادرار جلوگیری کنند. این نوع در زنان جوان و میانسال، به‌ویژه پس از زایمان طبیعی، شایع است.

بی‌اختیاری فوریتی (مثانه بیش‌فعال)

در این نوع، فرد به طور ناگهانی احساس شدید دفع ادرار پیدا می‌کند و زمان کافی برای رسیدن به سرویس بهداشتی ندارد. این حالت معمولا به دلیل انقباضات غیرارادی عضله مثانه ایجاد می‌شود.

بی‌اختیاری مختلط

ترکیبی از بی‌اختیاری استرسی و فوریتی است و در بسیاری از زنان دیده می‌شود.

بی‌اختیاری سرریزی

در این وضعیت مثانه به طور کامل تخلیه نمی‌شود و به مرور پر شده و سرریز می‌کند. این نوع بیشتر در مردان مبتلا به بزرگی پروستات یا در افراد مبتلا به آسیب‌های عصبی دیده می‌شود.

بی‌اختیاری عملکردی

در این حالت سیستم ادراری سالم است اما فرد به دلیل مشکلات حرکتی، شناختی یا محیطی قادر به رسیدن به موقع به سرویس بهداشتی نیست.

بیشتر بخوانید: انواع روان کننده شکم سریع

علل و عوامل خطر بی‌اختیاری ادرار

بی‌اختیاری ادرار معمولا نتیجه ترکیبی از عوامل جسمی، هورمونی، عصبی و رفتاری است:

بارداری و زایمان

کشیده شدن عضلات کف لگن و آسیب به اعصاب این ناحیه در دوران بارداری و زایمان می‌تواند باعث کاهش قدرت نگهداری ادرار شود.

به نقل از my.clevelandclinic.org

Pregnancy can be a short-term cause of incontinence. But bladder control issues usually get better after childbirth. Some people have experience after delivery (postpartum) because childbirth strains and weakens your pelvic floor muscles.

بارداری می‌تواند یک علت کوتاه‌مدت بی‌اختیاری ادرار باشد. اما مشکلات کنترل مثانه معمولاً پس از زایمان بهبود می‌یابند. برخی افراد پس از زایمان (پس از زایمان) این مشکل را تجربه می‌کنند زیرا زایمان عضلات کف لگن شما را تحت فشار قرار داده و ضعیف می‌کند.

افزایش سن

با بالا رفتن سن، عضلات مثانه و اسفنکترها ضعیف‌تر می‌شوند و ظرفیت مثانه نیز کاهش پیدا می‌کند.

یائسگی و کاهش استروژن

کاهش هورمون استروژن در زنان باعث نازک شدن بافت‌های دستگاه ادراری و کاهش قدرت عضلات نگهدارنده می‌شود.

چاقی و اضافه وزن

افزایش وزن باعث فشار مداوم بر مثانه و لگن شده و احتمال نشت ادرار را افزایش می‌دهد.

بیماری‌های عصبی

اختلالاتی مانند ام اس، سکته مغزی، پارکینسون یا آسیب نخاعی باعث اختلال در پیام‌های عصبی کنترل‌کننده مثانه می‌شوند.

عفونت‌های ادراری

این عفونت‌ها باعث تحریک مثانه و ایجاد احساس فوریتی در دفع ادرار می‌شوند.

یبوست مزمن

فشار مداوم به عضلات کف لگن در اثر یبوست، عملکرد طبیعی مثانه را مختل می‌کند.

مصرف برخی داروها

داروهای مدر، آرام‌بخش‌ها، ضدافسردگی‌ها و برخی داروهای فشار خون می‌توانند در کنترل مثانه اختلال ایجاد کنند.

روش‌های تشخیص بی‌اختیاری ادرار

تشخیص دقیق نوع بی‌اختیاری برای انتخاب درمان مناسب بسیار مهم است. پزشک از روش‌های زیر استفاده می‌کند:

• شرح حال کامل پزشکی و بررسی علائم
• معاینه فیزیکی لگن و شکم
• آزمایش کامل ادرار
• سونوگرافی مثانه و کلیه‌ها
• آزمایش نوار مثانه (ارودینامیک) برای بررسی عملکرد عضلات مثانه
• تست سرفه برای بررسی بی‌اختیاری استرسی

بیشتر بخوانید: یبوست عملکردی چیست و چگونه درمان می‌شود؟

عوارض بی‌اختیاری ادرار

بی‌اختیاری ادرار در صورت تداوم می‌تواند عوارض جسمی و روانی قابل توجهی ایجاد کند. از نظر جسمی، تماس مداوم پوست با رطوبت ادرار باعث التهاب، سوزش، خارش و عفونت‌های پوستی در ناحیه تناسلی و کشاله ران می‌شود و همچنین خطر عفونت‌های مکرر دستگاه ادراری را افزایش می‌دهد. از نظر روانی و اجتماعی، این مشکل ممکن است موجب کاهش اعتماد به نفس، اضطراب، احساس شرم، اختلال در روابط اجتماعی و حتی محدود شدن فعالیت‌های روزمره و ورزشی شود. در برخی افراد نیز بی‌اختیاری شبانه می‌تواند کیفیت خواب را مختل کرده و در طولانی‌مدت باعث خستگی مزمن و کاهش تمرکز در طول روز گردد.

روش‌های درمان بی‌اختیاری ادرار

درمان این مشکل به صورت مرحله‌ای و بر اساس نوع و شدت آن انجام می‌شود.

1. اصلاح سبک زندگی

اولین و مهم‌ترین گام در درمان است:

• کاهش مصرف کافئین و نوشیدنی‌های گازدار
• تنظیم میزان مصرف مایعات
• کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن
• ترک سیگار
• درمان یبوست

2. تمرینات عضلات کف لگن (کگل)

این تمرینات باعث تقویت عضلات نگهدارنده مثانه می‌شوند. برای انجام آن‌ها فرد باید عضلاتی را که برای جلوگیری از خروج ادرار استفاده می‌کند منقبض کرده و چند ثانیه نگه دارد و سپس رها کند. انجام منظم این تمرینات در طول چند ماه تاثیر قابل توجهی دارد.

3. تمرین مثانه

در این روش فرد برنامه زمان‌بندی‌شده‌ای برای رفتن به سرویس بهداشتی تنظیم می‌کند و به مرور فاصله بین دفعات ادرار کردن را افزایش می‌دهد.

4. دارودرمانی

داروها بسته به نوع بی‌اختیاری متفاوت هستند:

• داروهای کاهش‌دهنده انقباضات مثانه برای بی‌اختیاری فوریتی
• داروهای هورمونی موضعی برای زنان یائسه
• داروهای تقویت‌کننده اسفنکتر در برخی موارد خاص

5. فیزیوتراپی تخصصی لگن

در این روش از تکنیک‌های تخصصی، بیوفیدبک و تحریک الکتریکی برای تقویت عضلات کف لگن استفاده می‌شود.

6. وسایل حمایتی

در زنان ممکن است از وسیله‌ای به نام پساری واژینال استفاده شود که به نگهداری مثانه در جای خود کمک می‌کند.

7. درمان‌های تزریقی

تزریق مواد حجم‌دهنده در اطراف مجرای ادرار می‌تواند به بسته شدن بهتر آن کمک کند.

8. جراحی

در موارد شدید یا مقاوم به درمان، جراحی انجام می‌شود. از جمله روش‌های جراحی می‌توان به قرار دادن نوار حمایتی زیر مجرای ادرار (اسلینگ) یا اصلاح موقعیت مثانه اشاره کرد.

برای درمان بی‌اختیاری ادرار چی بخوریم؟

برای بهبود و کنترل بی‌اختیاری ادرار، تغذیه نقش مهمی در کاهش علائم و تقویت عملکرد مثانه دارد. برخی مواد غذایی می‌توانند به تقویت عضلات کف لگن، کاهش تحریک‌پذیری مثانه و بهبود سلامت سیستم ادراری کمک کنند. در مقابل، بعضی خوراکی‌ها نیز ممکن است علائم را تشدید کنند. بنابراین انتخاب هوشمندانه مواد غذایی در کنار درمان‌های دیگر، می‌تواند روند بهبود را سریع‌تر و موثرتر کند. از جمله:

• سبزیجات برگ سبز (مثل اسفناج و کاهو)

سرشار از منیزیم هستند و به کاهش اسپاسم عضلات مثانه کمک می‌کنند.

• موز

حاوی پتاسیم است و به تنظیم عملکرد عضلات و اعصاب مثانه کمک می‌کند.

• ماست و لبنیات پروبیوتیک

به تعادل باکتری‌های مفید بدن کمک کرده و احتمال عفونت‌های ادراری را کاهش می‌دهند.

• عدس و حبوبات

دارای فیبر بالا هستند و با پیشگیری از یبوست، فشار روی مثانه را کاهش می‌دهند.

• تخم کدو و تخمه آفتابگردان

منابع خوب روی (زینک) هستند و به تقویت بافت‌ها و عضلات دستگاه ادراری کمک می‌کنند.

• ماهی‌های چرب (مثل سالمون)

دارای اسیدهای چرب امگا ۳ هستند که التهاب مثانه را کاهش می‌دهند.

• تخم‌مرغ

منبع پروتئین باکیفیت است و به تقویت عضلات کف لگن کمک می‌کند.

• سیب

حاوی فیبر محلول است و به تنظیم حرکات روده و کاهش فشار روی مثانه کمک می‌کند.

• هویج

سرشار از آنتی‌اکسیدان است و به سلامت بافت‌های دستگاه ادراری کمک می‌کند.

• آب کافی در طول روز

مصرف متعادل آب باعث جلوگیری از تحریک مثانه و کاهش غلظت ادرار می‌شود.

• چای‌های گیاهی ملایم (مثل بابونه)

به آرامش عضلات مثانه کمک کرده و دفعات فوریتی را کاهش می‌دهند.

• روغن زیتون

با کاهش التهاب عمومی بدن به بهبود عملکرد مثانه کمک می‌کند.

در کنار مصرف این مواد، بهتر است مصرف خوراکی‌های محرک مانند قهوه، نوشابه‌های گازدار، غذاهای تند و پرادویه و شیرین‌کننده‌های مصنوعی را محدود کنید، زیرا این مواد می‌توانند باعث تحریک مثانه و تشدید بی‌اختیاری شوند.

ورزش‌های مناسب برای درمان بی‌اختیاری ادرار

برای بهبود بی‌اختیاری ادرار، مهم‌ترین هدف در ورزش، تقویت عضلات کف لگن، عضلات مرکزی شکم و بهبود کنترل عصبی–عضلانی مثانه است. تمرینات منظم و صحیح می‌توانند قدرت عضلات نگهدارنده ادرار را افزایش داده و دفعات نشت را به طور قابل توجهی کاهش دهند. در ادامه موثرترین حرکات ورزشی آمده است:

تمرینات کگل

این تمرین پایه‌ای‌ترین و موثرترین حرکت برای تقویت عضلات کف لگن است. فرد عضلاتی را که برای جلوگیری از خروج ادرار استفاده می‌کند ۵ تا ۱۰ ثانیه منقبض کرده و سپس رها می‌کند؛ انجام روزانه چند نوبت از این تمرین باعث تقویت تدریجی کنترل مثانه می‌شود.

پل زدن (Bridge)

در حالت خوابیده به پشت، زانوها خم و کف پا روی زمین قرار می‌گیرد، سپس لگن به آرامی بالا آورده می‌شود. این حرکت عضلات باسن و کف لگن را همزمان تقویت می‌کند و به حمایت بهتر از مثانه کمک می‌کند.

اسکات ملایم

اسکات سبک با کنترل صحیح، عضلات ران، باسن و کف لگن را فعال می‌کند. انجام صحیح آن باعث افزایش قدرت عضلات نگهدارنده ادرار می‌شود.

انقباض عضلات کف لگن در حالت نشسته

در حالی که روی صندلی نشسته‌اید، بدون حرکت دادن بدن، عضلات کف لگن را منقبض و نگه دارید. این تمرین برای افرادی که فرصت ورزش طولانی ندارند بسیار کاربردی است.

بالا بردن پا در حالت خوابیده (Leg raise)

در حالت خوابیده به پشت، یک پا را صاف بالا می‌آورید و چند ثانیه نگه می‌دارید. این حرکت عضلات مرکزی بدن و لگن را درگیر کرده و به ثبات ناحیه شکم و مثانه کمک می‌کند

حرکت پلانک سبک

در این حرکت عضلات مرکزی شکم و کف لگن به طور همزمان فعال می‌شوند. انجام کوتاه‌مدت و کنترل‌شده آن به تقویت حمایت از مثانه کمک می‌کند.

تمرینات تنفسی دیافراگمی

تنفس عمیق شکمی همراه با انقباض ملایم کف لگن، هماهنگی بین عضلات تنفسی و عضلات لگنی را بهبود می‌دهد و کنترل مثانه را افزایش می‌دهد.

یوگا (حرکات لگنی ملایم)

برخی حرکات یوگا مانند حرکت گربه–گاو یا کودک، باعث افزایش انعطاف‌پذیری لگن و کاهش فشار روی مثانه می‌شوند.

پیاده‌روی منظم

پیاده‌روی سبک باعث بهبود گردش خون در ناحیه لگن و تقویت کلی عضلات بدن می‌شود و در کنترل وزن نیز موثر است.

بالا رفتن از پله‌ها

این فعالیت ساده عضلات پایین‌تنه و لگن را درگیر کرده و به تقویت عملکرد نگهداری ادرار کمک می‌کند.

برای گرفتن نتیجه بهتر، این تمرینات باید به صورت منظم و حداقل چند هفته تا چند ماه انجام شوند. همچنین انجام صحیح حرکات بسیار مهم است، زیرا فشار بیش از حد یا تکنیک نادرست می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. در موارد شدید، انجام تمرینات تحت نظر فیزیوتراپیست تخصصی لگن توصیه می‌شود.

 درمان بی‌اختیاری ادرار در طب سنتی

در طب سنتی، بی‌اختیاری ادرار معمولا به ضعف عضلات نگهدارنده مثانه، سردی مزاج کلیه و مثانه، یا اختلال در عملکرد اعصاب این ناحیه نسبت داده می‌شود. بر همین اساس، درمان‌ها بیشتر بر تقویت قوای عضلانی، گرم کردن مزاج، بهبود گردش خون در ناحیه لگن و کاهش رطوبت اضافی بدن تمرکز دارند. این روش‌ها اغلب به صورت ترکیبی از اصلاح تغذیه، مصرف گیاهان دارویی و برخی تدابیر سبک زندگی توصیه می‌شوند.

در ادامه مهم‌ترین روش‌های رایج در طب سنتی برای کمک به بهبود بی‌اختیاری ادرار آمده است:

• دمنوش زنجبیل: با گرم کردن مزاج و بهبود گردش خون، به تقویت عملکرد مثانه کمک می‌کند.
• دمنوش دارچین: خاصیت قابض ملایم دارد و به کاهش دفعات نشت ادرار کمک می‌کند.
• مصرف سیاه‌دانه با عسل: به تقویت عضلات و افزایش انرژی بدن کمک کرده و ضعف مثانه را کاهش می‌دهد.
• دمنوش گزنه: اثر تقویت‌کننده بر کلیه‌ها دارد و به کنترل بهتر ادرار کمک می‌کند.
• دمنوش رازیانه: به تنظیم هورمون‌ها و تقویت عضلات کف لگن کمک می‌کند، به‌ویژه در زنان.
• عرق خارخاسک: در طب سنتی برای تقویت عملکرد دستگاه ادراری و کلیه‌ها استفاده می‌شود.
• روغن مالی ناحیه زیر شکم با روغن سیاه‌دانه یا کنجد: باعث بهبود جریان خون موضعی و تقویت عضلات مثانه می‌شود.
• نشستن در آب گرم (حمام نشسته): به آرام‌سازی عضلات مثانه و کاهش انقباضات ناگهانی کمک می‌کند.
• مصرف خوراکی‌های گرم‌مزاج مثل خرما و عسل: باعث تقویت عمومی بدن و کاهش علائم بی‌اختیاری ناشی از سردی می‌شود.
• پرهیز از خوراکی‌های سرد و رطوبتی مثل ماست زیاد، خیار و نوشیدنی‌های خیلی سرد: زیرا این مواد می‌توانند ضعف مثانه را تشدید کنند.

این روش‌ها زمانی بیشترین اثر را دارند که در کنار تمرینات تقویت عضلات کف لگن و اصلاح سبک زندگی استفاده شوند. در موارد شدید یا طولانی‌مدت، بررسی پزشکی و درمان تخصصی نیز ضروری است.

چه زمانی استفاده از پوشک نیاز می‌شود؟

استفاده از پوشک یا پدهای جاذب در بی‌اختیاری ادرار زمانی توصیه می‌شود که شدت نشت ادرار به حدی باشد که زندگی روزمره فرد را مختل کند یا امکان دسترسی سریع و مکرر به سرویس بهداشتی وجود نداشته باشد. این موضوع به‌ویژه در سالمندان، بیماران با مشکلات حرکتی یا عصبی، افراد در دوره نقاهت پس از جراحی، یا در موارد بی‌اختیاری شدید و شبانه اهمیت پیدا می‌کند. همچنین در دوره شروع درمان، تا زمانی که تمرینات یا دارودرمانی اثر خود را نشان دهند، استفاده موقت از پوشک می‌تواند به حفظ بهداشت فردی، جلوگیری از التهاب پوستی و افزایش آرامش و اعتماد به نفس کمک کند.

بی‌اختیاری ادرار در زنان

در زنان، بارداری، زایمان طبیعی، یائسگی و تغییرات هورمونی مهم‌ترین عوامل هستند. انجام تمرینات کگل بعد از زایمان و توجه به سلامت کف لگن نقش مهمی در پیشگیری و درمان دارد.

بی‌اختیاری ادرار در مردان

در مردان، مهم‌ترین علت بی‌اختیاری ادرار مشکلات پروستات است. جراحی پروستات نیز ممکن است در برخی موارد باعث بی‌اختیاری موقت شود که اغلب با گذشت زمان بهبود پیدا می‌کند.

بی‌اختیاری ادرار در سالمندان

در سالمندان، کاهش تحرک، بیماری‌های مزمن، مصرف داروها و اختلالات شناختی همگی در بروز این مشکل نقش دارند. مراقبت مناسب و تنظیم برنامه منظم دفع ادرار در این گروه اهمیت زیادی دارد.

پیشگیری از بی‌اختیاری ادرار

خوشبختانه روش‌های موثری برای پیشگیری از بی‌اختیاری ادرار وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

• حفظ وزن مناسب
• تقویت عضلات کف لگن
• درمان سریع عفونت‌های ادراری
• پیشگیری از یبوست
• فعالیت بدنی منظم
• مدیریت مصرف مایعات

چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟

در صورت زیر به پزشک مراجعه کنید:

• وقتی بی‌اختیاری به طور مکرر رخ دهد
• زمانی که با درد، سوزش یا خون در ادرار همراه باشد
• در صورت ایجاد اختلال در فعالیت‌های روزمره
• اگر ناگهانی و شدید ایجاد شود

سخن پایانی

بی‌اختیاری ادرار یک مشکل شایع اما قابل مدیریت است که به دلایل مختلفی ایجاد می‌شود. تشخیص دقیق نوع آن و انتخاب درمان مناسب می‌تواند تاثیر قابل توجهی در بهبود کیفیت زندگی فرد داشته باشد. ترکیب اصلاح سبک زندگی، تمرینات تقویتی و در صورت نیاز درمان‌های دارویی یا جراحی، بهترین رویکرد برای کنترل این مشکل محسوب می‌شود.